Foto's en bewaren

Bewaar ze op een koele, droge plek in het woongedeelte van je huis, liefst liggend en uit direct zonlicht. Zolder, kelder, garage en schuur zijn de slechtste plekken. Warmte maakt papier en lijm bros, en vocht trekt schimmel en ongedierte aan.

Wat helpt:

• een kast tegen een binnenmuur, niet naast de verwarming of tegen een buitenmuur
• een temperatuur rond kamertemperatuur of iets koeler
• een luchtvochtigheid tussen ongeveer 30 en 50 procent
• dikke, zware albums plat bewaren
• een passende doos tegen stof en licht

Grote schommelingen in warmte en vocht doen meer kwaad dan een plek die niet ideaal is maar wel stabiel blijft.

Lees ook: Scrapbooks bewaren: plek, temperatuur en luchtvochtigheid

Polypropyleen (PP), polyester (PET, ook bekend als Mylar) en polyethyleen (PE) zijn veilig. Vermijd pvc: dat geeft na verloop van tijd stoffen af waardoor foto's verkleuren en vastplakken. Je herkent pvc vaak aan een sterke plasticgeur en een zacht, wat plakkerig gevoel. Staat er niet op van welk plastic een hoes is gemaakt, ga er dan niet van uit dat hij veilig is.

Let ook op vocht. In een vochtige ruimte kunnen foto's aan elk soort plastic vastplakken. Stop foto's dus alleen droog in een hoes en bewaar ze nooit in een dichtgeknoopt plastic zakje. Daarin blijft vocht hangen en gaat het beeld sneller achteruit.

Lees ook: Paginahoezen: welk plastic is veilig voor je foto's

Gebruik fotohoekjes. Zo komt er geen lijm op de foto en kun je hem altijd weer uit het album halen. Kies hoekjes van zuurvrij papier of van veilig plastic zoals polypropyleen.

Wil je toch lijmen, neem dan een zuurvrije, fotoveilige lijm. Doe dat alleen bij afdrukken die je ook digitaal of als negatief hebt. Unieke oude foto's lijm je liever nooit vast.

Vermijd:

• gewoon plakband en dubbelzijdig tape zonder vermelding 'fotoveilig'
• nietjes, paperclips en elastiekjes
• huishoudlijm en rubbercement

Plakband verkleurt en kan bij het weghalen de beeldlaag meetrekken.

Lees ook: Welke lijm gebruik je voor foto's, papier en versiering

Zuurvrij betekent dat papier of karton bij het maken een pH van 7 of hoger heeft, dus neutraal of licht basisch is. Zuur papier vergeelt, wordt bros en kan zijn zuur doorgeven aan foto's die ertegenaan liggen.

Zuurvrij zegt alleen iets over het moment waarop het papier gemaakt is. Papier dat lignine bevat, kan in de loop van de jaren alsnog zuur worden. Daarom staat er op goede albums en goed papier vaak ook 'ligninevrij' of 'gebufferd'.

Voor alles wat direct tegen een foto ligt, zoals albumbladen, hoesjes en hoekjes, is zuurvrij het minimum. Voor versiering verder van je foto's af luistert het minder nauw, al kan zuur zich over een pagina verspreiden.

Lees ook: Zuurvrij en ligninevrij: wat het betekent en wanneer het telt

Ja, vooral de oudere. De bladen van zelfklevende albums, vaak magneetalbums genoemd, hebben een lijmlaag onder een folie die meestal van pvc is. Na jaren verkleurt die lijm, trekt hij in de foto en zitten de foto's muurvast. Het karton eronder is vaak zuur.

Heb je zo'n album:

• scan of fotografeer eerst elke pagina zoals hij is
• probeer de foto's los te halen zolang dat nog lukt
• gaat het niet, forceer dan niets en bewaar de scan als back-up

Nieuwe zelfklevende albums met de vermelding 'fotoveilig' zijn beter dan de oude. Fotohoekjes of insteekhoezen blijven wel de veiligere keuze.

Lees ook: Oude magneetalbums en zwarte fotoalbums redden zonder schade

Scan gewone afdrukken op minstens 300 dpi. Kies 600 dpi voor kleine foto's die je groter wilt afdrukken of waarop je wilt inzoomen. Dia's en negatieven zijn zo klein dat je veel hoger moet gaan, vaak 2400 dpi of meer.

Verder:

• sla je hoofdbestanden op als TIFF of PNG, want die verliezen geen kwaliteit, en maak daarna JPEG-kopieën om te delen
• scan ook de achterkant als daar iets op geschreven staat
• maak het glas van de scanner stofvrij voor je begint
• bewaar je scans op minstens twee plekken

Scan liever op een hogere resolutie dan je denkt nodig te hebben. Een kwetsbare foto scan je bij voorkeur maar één keer.

Lees ook: Oude albums digitaliseren zonder iets te beschadigen

Reken op 300 pixels per inch (2,54 cm) van de afdruk. Dan kom je ongeveer hierop uit:

• 10 x 15 cm: 1181 x 1772 pixels
• 13 x 18 cm: 1535 x 2126 pixels
• A4 (21 x 29,7 cm): 2480 x 3508 pixels
• 30 x 30 cm (12 x 12 inch): 3600 x 3600 pixels

Haal je dat niet helemaal, dan is 200 pixels per inch voor een foto in een album vaak nog prima.

Meer pixels betekent niet vanzelf een scherpe foto. Bewegingsonscherpte of een foto die niet goed is scherpgesteld, valt op een afdruk juist meer op. Bekijk je foto daarom op 100 procent voor je hem laat afdrukken.

Lees ook: Foto's afdrukken voor je scrapbook: thuis of bij een fotoservice

Nee. Zuurvrij gaat over de zuurgraad van het papier nu, ligninevrij over wat er later gebeurt. Lignine is een stof uit hout die papier stevig maakt. Onder invloed van licht en lucht breekt lignine af en ontstaan er zuren. Daarom vergeelt krantenpapier zo snel.

Papier kan dus zuurvrij zijn als je het koopt en toch lignine bevatten. Na jaren wordt het dan alsnog zuur. Voor albums en papier dat tegen je foto's ligt, wil je allebei: zuurvrij en ligninevrij. Staat alleen 'zuurvrij' op de verpakking, dan weet je niet zeker of het papier ook ligninevrij is.

Lees ook: Zuurvrij en ligninevrij: wat het betekent en wanneer het telt

Het betekent dat de fabrikant het product geschikt vindt om lang te bewaren, maar het is geen beschermde term. Er bestaat geen officiële norm voor wat 'archival', 'museumkwaliteit' of 'fotoveilig' mag heten.

Kijk daarom naar concrete vermeldingen:

• zuurvrij en ligninevrij bij papier en karton
• het soort plastic: polypropyleen, polyester of polyethyleen
• PAT, de Photographic Activity Test (ISO 18916)

De PAT is de erkende test die nagaat of een materiaal reageert met foto's. Een product dat de test doorstaat, mag je fotoveilig noemen, al zegt de test niets over zuurgraad of lignine. Voor gewone pagina's hoef je daar niet op te letten. Voor erfgoedfoto's is PAT een goede houvast.

Lees ook: Zuurvrij en ligninevrij: wat het betekent en wanneer het telt

Werk voorzichtig en met geduld. Lukt het niet zonder kracht, laat de foto dan zitten. Een gescheurde foto ben je kwijt, een vastgeplakte foto kun je altijd nog scannen.

Probeer dit, in deze volgorde:

• scan eerst de hele pagina
• schuif een dunne spatel van metaal of teflon onder een hoek en werk heel langzaam verder
• bij zelfklevende albums werkt ongewaxte flosdraad die je als een zaagje onder de foto doorhaalt
• een föhn op de laagste stand, op afstand, kan oude lijm iets zachter maken; houd hem niet lang op één plek

Gebruik nooit water of oplosmiddel. Zit een kostbare foto echt vast, vraag dan een restaurator om raad.

Lees ook: Vastgeplakte foto's veilig losmaken uit een oud album

Dat hangt af van het album. Haal ze eruit als het album de foto's zelf aantast, zoals een zelfklevend album met pvc-folie of een album dat uit elkaar valt of schimmelt. Laat ze zitten als het album zelf iets vertelt. Een album van je grootouders is met zijn onderschriften, volgorde en opmaak als geheel waardevol.

In dat tweede geval bescherm je het album in plaats van het uit elkaar te halen:

• scan elke pagina
• leg zuurvrije tussenvellen tussen de bladen
• bewaar het plat in een passende doos

Twijfel je, laat de foto's dan zitten. Eruit halen kan later altijd nog, alles terugzetten zoals het was niet.

Lees ook: Oude magneetalbums en zwarte fotoalbums redden zonder schade

Scan of fotografeer alles voor je iets losmaakt of verplaatst. Dan heb je een kopie als er iets misgaat, en weet je later nog precies hoe de pagina's eruitzagen.

Daarna:

• bekijk wat er mis is: losse bladen, vergeelde lijm, schimmel, vastgeplakte foto's
• schrijf op wat bekend is over wie, waar en wanneer, zolang er familie is die het nog weet
• houd de oorspronkelijke volgorde aan
• bepaal je doel: alleen veilig bewaren, digitaliseren of een nieuw album maken

Houd als vuistregel aan: richt geen schade aan. Een album veilig in een doos is beter dan een half gerepareerd album vol plakband.

Lees ook: Oude magneetalbums en zwarte fotoalbums redden zonder schade

Fotografeer het van bovenaf, met de pagina's naar boven. Druk het niet open op de glasplaat van een scanner, want daardoor kan de rug breken en kunnen losse foto's verschuiven.

Zo pak je het aan:

• leg het album open op een zachte ondergrond en steun beide kanten, bijvoorbeeld met opgerolde handdoeken, zodat het niet verder openvalt dan nodig
• zet je camera of telefoon op een statief recht boven de pagina
• fotografeer bij gelijkmatig daglicht of met twee lampen schuin van opzij, zonder flits
• controleer of elke opname scherp is

Losse foto's die je wel veilig kunt uitnemen, scan je daarna apart op een flatbedscanner.

Lees ook: Oude albums digitaliseren zonder iets te beschadigen

Omdat een afdruk veel groter is dan je telefoonscherm en je foto daar te weinig pixels voor heeft. Op een telefoon staan de pixels heel dicht op elkaar, dus een laag aantal valt niet op. Bij een afdruk worden die pixels over een groter oppervlak verdeeld en zie je ineens wat er ontbreekt.

Het getal 72 dpi in de eigenschappen zegt daarbij weinig. Het gaat om het totale aantal pixels. Een foto van 4000 x 3000 pixels met het label 72 dpi kun je prima afdrukken, een foto van 800 x 600 pixels niet, wat er ook bij staat.

Vaak is de foto via een chatapp of sociale media verstuurd. Die maken foto's flink kleiner. Vraag om het origineel, of laat het bestand op ware grootte mailen of via een verzenddienst voor grote bestanden versturen.

Lees ook: Foto's afdrukken voor je scrapbook: thuis of bij een fotoservice

Laat hem zo snel mogelijk drogen, met de beeldkant naar boven, in een koele ruimte met wat luchtstroming. Hoe langer een foto nat blijft, hoe groter de kans op schimmel en op een beeldlaag die gaat plakken.

• spoel modder voorzichtig af met schoon, koud water
• raak de beeldkant niet aan en leg er niets op
• haal foto's uit hoesjes en uit het album en leg ze los naast elkaar
• trek foto's die aan elkaar of aan glas vastzitten niet los als je weerstand voelt
• gebruik geen föhn of verwarming

Lukt drogen niet binnen een of twee dagen, bijvoorbeeld na een lekkage, vries de foto's dan in, elk los verpakt. Een restaurator kan ze later verder behandelen.

Liever niet. Plakband verkleurt, de lijm trekt in het papier en bij het weghalen gaat vaak een stuk van de beeldlaag mee. Lamineren kun je niet terugdraaien: de folie zit voorgoed aan de foto vast.

Beter:

• stop een gescheurde foto in een hoesje van polyester of polypropyleen, zodat de stukken bij elkaar blijven
• scan de foto en herstel de scheur digitaal in een fotobewerkingsprogramma; de herstelde versie kun je opnieuw afdrukken
• bewaar een album met losse of gescheurde bladen plat in een doos

Is de foto kostbaar, dan kan een restaurator de scheur herstellen met materialen die later weer te verwijderen zijn, zoals Japans papier en tarwezetmeellijm.

Lees ook: Een foutje op je pagina herstellen

Voor een paar jaar is dat geen ramp, voor de lange termijn niet. Gewoon karton is vaak zuur en bevat lignine. Het vergeelt en geeft zuur af aan je foto's. Elastiekjes, paperclips en enveloppen met een lijmrand maken het erger.

Beter voor de lange termijn:

• een zuurvrije, ligninevrije archiefdoos zonder gaten of handgrepen, zodat er geen stof en licht in komen
• foto's rechtop of in stapeltjes per onderwerp, met zuurvrije tabkaarten ertussen
• een koele, droge plek in huis, niet direct op de vloer

Een plastic opbergbox is geen goede vervanging, want daarin kan vocht blijven hangen.

Lees ook: Zo bewaar je afgedrukte foto's voor de komende tientallen jaren

Met schone, droge handen, aan de randen en zo weinig mogelijk. Vet en zout van je vingers laten na verloop van tijd vlekken achter op de beeldlaag.

• pak een foto niet op bij één hoekje, maar ondersteun hem met je hele hand of met een stukje karton
• schrijf niet met balpen op de achterkant, want dat drukt door en kan afgeven; gebruik een zacht potlood
• eet en drink niet in de buurt

Katoenen handschoenen worden vaak aangeraden, maar daarmee voel je minder en laat je een foto eerder vallen. Ga je veel kostbare foto's doornemen, dan zijn nitrilhandschoenen een goed alternatief.

Lees ook: Zo bewaar je afgedrukte foto's voor de komende tientallen jaren

Volg de 3-2-1-regel: drie kopieën, op twee verschillende soorten opslag, waarvan één op een andere plek. Bijvoorbeeld op je computer, op een externe harde schijf en in de cloud.

Goed om te weten:

• een externe harde schijf (HDD) is goedkoop per terabyte en geschikt als archief; een SSD is sneller maar duurder
• een usb-stick is bedoeld om bestanden over te zetten, niet om ze jaren te bewaren
• zet een schijf die in de kast ligt minstens één keer per jaar aan en controleer of alles er nog op staat
• vertel iemand in je familie waar je bestanden staan en hoe die erbij kan

Cloudopslag beschermt tegen brand en diefstal, maar kost meestal maandelijks geld.

Lees ook: Je digitale kits, pagina's en foto's ordenen en veilig bewaren

Als een album of foto zo beschadigd is dat goed bewaren niet meer genoeg is, en het je dierbaar is. Denk aan schimmel, bladen die verpulveren, foto's die aan glas of aan elkaar vastzitten, of een leren band die verkruimelt.

Het verschil:

• conserveren doe je zelf: veilig opbergen, scannen, tussenvellen leggen, een goede plek kiezen
• restaureren is een behandeling door een papier-, boek- of fotorestaurator

Voor de meeste familiealbums is conserveren genoeg. Een behandeling is maatwerk, en daarom vooral iets voor die ene onvervangbare foto of dat ene album. Doe in de tussentijd niets wat je niet kunt terugdraaien, zoals plakken, lamineren of schoonmaken met water.

Gebufferd papier bevat een basische stof, meestal calciumcarbonaat. Die neutraliseert zuren die later ontstaan of uit de omgeving komen, zodat het papier langer zuurvrij blijft.

Voor de meeste foto's en voor knipsels, oorkondes en ander papier is gebufferd materiaal prima, en vaak zelfs beter. Voor sommige oude fotosoorten, zoals blauwdrukken (cyanotypieën) en albuminedrukken, wordt ongebufferd zuurvrij materiaal aangeraden.

Twijfel je over een kostbare oude foto, kies dan ongebufferd materiaal of materiaal dat de PAT (Photographic Activity Test) heeft doorstaan.

Lees ook: Zuurvrij en ligninevrij: wat het betekent en wanneer het telt

Begin met een grove indeling per jaar of per gebeurtenis, en maak daarna pas keuzes. Probeer niet alles in één keer perfect te sorteren.

Deze werkwijze werkt voor veel scrappers:

• digitaal: één map per jaar, met submappen per maand of gebeurtenis en namen die met de datum beginnen, zoals '2023-07 Vakantie Frankrijk'
• gooi dubbele en mislukte foto's meteen weg
• kies per gebeurtenis een paar favorieten die je wilt afdrukken
• bewaar afdrukken in een zuurvrije doos met tabkaarten per jaar of thema

Houd nieuwe foto's vanaf nu bij, en werk een oude achterstand in kleine stukjes weg.

Lees ook: Je foto's ordenen voordat je gaat scrappen

Allebei kan; het is vooral een kwestie van smaak en gebruik. Glanzend geeft diepere kleuren en meer contrast, mat oogt rustiger en weerspiegelt geen licht.

Voor een scrapbook kiezen veel scrappers mat of zijdeglans (ook satijn of luster genoemd):

• vingerafdrukken vallen minder op
• je kunt er makkelijker op schrijven of stempelen
• ze spiegelen minder, ook achter een paginahoes

Glanzend staat mooi bij heldere, kleurrijke foto's en wanneer de foto de blikvanger van de pagina is.

Lees ook: Foto's afdrukken voor je scrapbook: thuis of bij een fotoservice

Ja. Een negatief bevat vaak meer detail en kleurinformatie dan een afdruk of een eerste scan laat zien. Met een betere scanner of betere software haal je er later misschien meer uit. Bovendien is het een extra back-up als je digitale bestanden kwijtraken.

Bewaar negatieven:

• in hoesjes van polyester, polypropyleen of polyethyleen, of in zuurvrije papieren hoesjes
• niet in pvc
• koel, droog en donker, apart van de afdrukken
• met het jaar of de gebeurtenis in potlood op de verpakking

Pak ze alleen aan de randen vast.

Lees ook: Zo bewaar je afgedrukte foto's voor de komende tientallen jaren

Vaak wel, vooral als foto's tegenover elkaar liggen of tegen zuur papier aan. Een tussenvel voorkomt dat foto's aan elkaar plakken, dat inkt en lijm afgeven en dat zuur van de ene pagina in de andere trekt.

Leg tussenvellen bij:

• zwarte of bruine albumbladen, die meestal zuur zijn
• pagina's met plakband, lijmresten of opgeplakte knipsels
• vergeelde, verbleekte of zilverig uitgeslagen foto's

Gebruik zuurvrij vloeipapier of zuurvrij pergamijn, op maat van de pagina. Let erop dat het album niet te dik wordt: een rug die uit elkaar wordt gedrukt, gaat ook stuk. Leg ze dan alleen bij de kwetsbaarste pagina's.

Lees ook: Oude magneetalbums en zwarte fotoalbums redden zonder schade

Begin bij je familie. Laat foto's zien aan oudere familieleden en schrijf meteen op wat ze vertellen. Zoek daarna naar aanwijzingen in de foto zelf:

• de achterkant: namen, data, de naam van een fotostudio of een stempel van het ontwikkellab
• formaat, papiersoort en randen, die iets zeggen over de periode
• kleding, kapsels, auto's en winkelpuien
• foto's waarvan je wel weet wie erop staan, om te vergelijken

Ook kranten, verenigingsbladen, schooljaarboeken en archieven van gemeenten en kerken kunnen helpen. In groepen over lokale geschiedenis of familieonderzoek reageren mensen vaak graag. Schrijf wat je ontdekt met potlood op de achterkant of op een los kaartje.

Lees ook: Wie staat er op die oude foto, en wanneer is hij gemaakt

Meestal door zuur papier, licht en warmte. Goedkoop papier van houtpulp bevat lignine, en die breekt af tot zuren. Daardoor vergeelt het papier en wordt het bros, en dat zuur trekt in foto's die ertegenaan liggen. Albums hadden vroeger vaak zwarte bladen: daarop viel verkleuring minder op en kwamen zwart-witfoto's mooi uit.

Ook de foto zelf verandert. Oude kleurenfoto's verbleken en verkleuren na verloop van tijd, en licht, warmte, lijmresten en pvc-folie versnellen dat.

Voorkomen doe je met zuurvrij en ligninevrij materiaal, door foto's uit direct zonlicht te houden en ze op een koele, droge en stabiele plek te bewaren.

Lees ook: Waarom foto's vergelen en hoe je dat voorkomt