Oude magneetalbums en zwarte fotoalbums redden zonder schade

Het album van je ouders of grootouders ligt al jaren onderin een la. Als je het openslaat, kraakt de folie en zijn de lijmstrepen geel geworden. Of het is een album met zwarte bladen en witte tekstjes, waar de fotohoekjes loslaten. Niet elke foto loopt meteen gevaar, maar zo'n album gaat wel langzaam achteruit. Met een paar rustige stappen red je veel, en voorkom je dat je met de beste bedoelingen schade aanricht.

Waarom magneetalbums foto's beschadigen

Een magneetalbum heeft niets met magneten te maken. Het is een kartonnen blad met een laag of strepen lijm, met een doorzichtige folie eroverheen die de foto's op hun plek houdt. Vooral in de jaren zeventig en tachtig hadden veel gezinnen er een, omdat je er zonder lijm of hoekjes snel een pagina mee vulde.

Het probleem zit in alle drie de lagen. Het goedkope karton is zuur, de lijm verandert met de jaren en de folie kan van pvc zijn, een plastic met weekmakers dat niet stabiel is. Samen geven ze stoffen af die de kleuren aantasten en vlekken op de achterkant van foto's achterlaten.

De lijm gaat daarbij een van twee kanten op. Hij droogt uit en wordt bros, waardoor foto's los gaan liggen. Of hij hecht juist zo vast dat je de foto er niet meer heelhuids af krijgt.

Ook zwarte albums zijn kwetsbaar

De klassieke albums met zwarte bladen lijken degelijker, maar ook dat papier is meestal erg zuur. Het zwarte papier is vaak goedkoop, houthoudend papier dat met de jaren afbreekt.

Dat zuur kan langzaam in de foto's trekken en maakt de bladen bros. Ook de lijm waarmee foto's soms zijn vastgeplakt en de oude fotohoekjes kunnen stoffen afgeven die verkleuren. Tegelijk staan op die bladen vaak de handgeschreven namen, datums en grapjes die het album juist zo waardevol maken.

Zo herken je schade

Blader het album rustig door, met schone, droge handen, en kijk naar deze signalen:

• lijmstrepen die geel of bruin door de folie heen schemeren
• folie die troebel of golvend is, of aan een foto vastzit
• foto's die los liggen of scheef zijn gezakt omdat de lijm is uitgedroogd
• vlekken of lijmresten op de achterkant van losse foto's
• kleurenfoto's die verbleekt of verkleurd zijn
• een blauwachtige, metalen glans in de donkere delen van zwart-witfoto's
• vlekken op een foto waar een krantenknipsel tegenaan lag
• zwarte bladen die bros zijn, verkruimelen aan de randen of scheuren bij het omslaan
• een muffe geur of pluizige vlekjes, wat op schimmel kan wijzen

Zie je alleen vergeling van de lijm, dan heb je tijd. Zit de folie vast aan de foto, zie je schimmel of verkruimelt het papier, dan is voorzichtigheid belangrijker dan snelheid.

Eerst scannen, dan pas iets doen

Voordat je ook maar één foto aanraakt, leg je alles vast. Zo heb je een kopie als er iets misgaat, en bewaar je de volgorde, de indeling en de bijschriften zoals de maker ze bedoelde. Die indeling raak je anders kwijt zodra je foto's eruit haalt.

Scan of fotografeer eerst elke pagina in zijn geheel, en daarna de foto's en tekstjes van dichtbij. Een album dat niet plat open blijft liggen, druk je nooit ondersteboven op de glasplaat van een scanner. Fotografeer het dan van bovenaf, bij daglicht, met het album gesteund door een kussen of opgerolde handdoeken, zodat de rug niet verder opengaat dan hij makkelijk kan.

Geef je bestanden een paginanummer in de naam, en zet daar de namen of datums bij die op de pagina staan. Met Scrappd kun je zo'n gescand album straks privé op je plank bewaren en later delen met wie je wilt. Hoe je een heel album het handigst digitaliseert, met camera of scanner, is een onderwerp op zich.

Laten zitten of eruit halen

Restauratoren halen foto's vaak pas als laatste redmiddel uit een album. Het album als geheel vertelt vaak meer dan de losse foto's, en bij het uit elkaar halen gaan volgorde en opschriften verloren. Bovendien loop je kans dat de foto zelf beschadigt.

Stel jezelf daarom deze vragen:

1. Komt de foto zonder moeite los? Til voorzichtig een hoekje op. Voel je weerstand of buigt de foto, stop dan meteen.
2. Is het album zelf het verhaal? Handschrift, versieringen en een volgorde die iemand met zorg heeft gemaakt, zijn reden om het geheel te laten.
3. Hoe snel gaat het achteruit? Losse foto's in een magneetalbum met verkleurde lijm zijn beter af in een veilige hoes.
4. Is dit de enige afdruk? Zonder negatief of andere kopie wil je geen enkel risico nemen.

Het antwoord is vaak een mengvorm. Foto's die vanzelf loslaten haal je eruit, foto's die vastzitten laat je zitten, en van alles heb je een scan.

Foto's uit een magneetalbum halen

Werk aan een schone tafel en neem de tijd. Trek de folie langzaam terug, vanaf de rug naar buiten. Zit de folie op een foto vast, laat die foto dan zitten.

Til een foto op met een dun, plat hulpmiddel, zoals een klein spateltje, en schuif dat heel geleidelijk onder de rand. Buig de foto nooit om hem los te wippen. Lijmresten op de achterkant laat je gewoon zitten. Krabben of oplosmiddelen doen meer kwaad dan goed, dat is werk voor een restaurator.

Schrijf met zacht potlood licht op de rand van de achterkant van welke pagina de foto komt. Berg de foto's daarna in de juiste volgorde op in hoezen van polypropyleen of polyester. Voor foto's die echt vastzitten, bestaan voorzichtige technieken, maar die vragen om een eigen uitleg.

Zwarte albums en fotohoekjes

Een zwart album houd je meestal heel. De tekst op de bladen hoort bij de foto's, en oude foto's krullen vaak op zodra ze uit hun album komen. Vooral negentiende-eeuwse afdrukken laat je liggen waar ze liggen.

Wat je wel kunt doen:

• Zitten de hoekjes nog goed, laat ze dan zitten.
• Ligt een foto los omdat een hoekje is uitgedroogd, zet hem dan terug op dezelfde plek met nieuwe zuurvrije fotohoekjes van papier of polypropyleen. De oude lijmrand of een lichtere plek op het papier laat zien waar hij hoorde.
• Laat vastgeplakte foto's vastzitten. Wrikken of nat maken beschadigt de beeldlaag of scheurt het papier.
• Leg een vel dun, zuurvrij papier tussen pagina's waar foto's tegen elkaar of tegen een knipsel aan liggen. Gebufferd zuurvrij papier is voor de meeste foto's goed; kies ongebufferd papier bij blauwdrukken en bij foto's waarvan je het procedé niet kent. Doe het niet bij elke pagina, want te veel tussenvellen trekken de rug kapot.
• Zijn er bladen losgeraakt, nummer ze dan licht met potlood in een hoek van het blad, nooit op een foto, en houd ze op volgorde bij elkaar.

Wanneer je een restaurator nodig hebt

Bewaren en goed omgaan met een album kun je zelf. Herstellen is iets anders. Zoek een papier- of fotorestaurator als:

• een foto vergroeid is met de folie
• er schimmel in het album zit of het nat is geworden
• bladen zo bros zijn dat ze bij het omslaan breken of uit elkaar vallen
• het om heel oude foto's gaat, zoals foto's op glas of metaal, of een negentiende-eeuws album met stijve kartonnen bladen
• het album historische waarde heeft of het enige exemplaar is van iets wat de familie niet kwijt wil

Een restaurator kan lijm plaatselijk verwijderen, scheuren herstellen met Japans papier, bladen in polyester hoezen steken en een passende doos maken. Vaak is het advies om te stabiliseren in plaats van alles te behandelen. Vraag eerst om een voorstel, zodat je weet wat er gebeurt.

Wat je beter laat

• plakband of lijm om een scheur of losse foto te herstellen
• foto's of pagina's lamineren
• met balpen of stift op een foto schrijven
• gevouwen of opgerolde stukken plat drukken
• pagina's uit het album snijden

Daarna rustig bewaren

Een album dat heel blijft, bewaar je plat in een doos die goed past, op een koele, droge plek waar de temperatuur weinig schommelt. Zolder, kelder en garage zijn geen goede plekken. Losse foto's bewaar je in hoezen van polypropyleen, polyester of polyetheen, of in een zuurvrij album met fotohoekjes, en nooit opnieuw in pvc of een zelfklevend album. In een vochtige ruimte, boven zo'n 60 procent luchtvochtigheid, kunnen foto's aan plastic gaan plakken. Houd die plek dus droog.