Scrapbooks bewaren: plek, temperatuur en luchtvochtigheid

Een scrapbook maak je om te bewaren. Toch staat het afgemaakte album vaak op een plek die we nooit voor een oude foto zouden kiezen: op zolder, in de kast tegen de buitenmuur of plat onder een stapel tijdschriften. Papier, lijm en foto's zijn gevoelig voor warmte, vocht en licht, en een album is daar extra kwetsbaar voor omdat er zoveel verschillende materialen in zitten. Met een paar keuzes geef je je boeken een veel langer leven.

De beste plek in huis

De vuistregel is simpel: bewaar je albums in een kamer waar jij het zelf ook prettig vindt. Een woonkamer, slaapkamer of werkkamer heeft meestal een redelijk gelijkmatige temperatuur en luchtvochtigheid. Dat is precies wat papier nodig heeft.

De slechtste plekken zijn de plekken waar we spullen juist graag wegzetten:

• De zolder wordt in de zomer heet en in de winter koud. Warmte maakt papier en lijm bros.
• De kelder en de garage zijn vaak vochtig. Vocht trekt schimmel en insecten aan.
• Een kast tegen een buitenmuur kan aan de binnenkant koud en klam worden.
• Een plank boven de verwarming of naast de kachel droogt alles uit en laat het werken.

Let ook op licht. Zonlicht laat de rug en kaft van een album verbleken, en ook gewoon daglicht en sommige lampen bevatten uv-straling. Zet je boekenkast zo dat de zon er niet op valt, of houd een gordijn dicht op de zonnige uren.

Welke temperatuur en luchtvochtigheid?

Archieven en bibliotheken houden vaak een temperatuur aan van ongeveer 18 tot 21 graden en een relatieve luchtvochtigheid rond de 45 procent. Thuis hoef je dat niet op de graad nauwkeurig te halen. Belangrijker is dat het stabiel blijft. Papier zet uit als het vocht opneemt en krimpt als het droog wordt; dat steeds heen en weer gaan doet meer kwaad dan een paar graden te warm.

Als richtlijn voor thuis:

• Een luchtvochtigheid tussen 30 en 55 procent is prima.
• Boven de 60 procent loop je kans op golvende pagina's en schimmel.
• Onder de 30 procent wordt papier droog en kan het ook trekken en kromtrekken.
• Koeler is beter dan warmer, zolang het niet vochtig wordt.

Een eenvoudige hygrometer, een klein meetapparaatje voor de luchtvochtigheid, laat je in een paar dagen zien hoe het in je kamer gesteld is. Meet ook eens in de winter, als de verwarming aanstaat, en op een benauwde zomerdag.

Staand of liggend?

Dat hangt af van het formaat en het gewicht. Kleine en middelgrote albums mogen gewoon rechtop op de plank staan, zoals boeken. Zet ze dan wel tussen boeken of albums van ongeveer dezelfde hoogte, zodat ze niet scheef zakken. Een album dat schuin tegen de rand van de plank hangt, trekt na een tijd krom.

Grote en zware albums, zoals een vol 30,5 x 30,5 cm-album (12 x 12 inch), liggen beter plat. De rug hoeft dan niet het hele gewicht van de pagina's te dragen en losse stukjes kunnen er niet uitglijden. Laat ze nooit over de rand van de plank uitsteken, en stapel er niet te veel op elkaar: twee of drie is genoeg, met het zwaarste album onderop.

In welke doos?

Een doos beschermt tegen licht en stof, en houdt een album met een losse rug bij elkaar. Kies een doos die ongeveer zo groot is als het album, zodat het er niet in rond schuift. Archiefdozen van zuurvrij en ligninevrij karton zijn hiervoor bedoeld. Het woord archief is geen beschermde term, dus kijk wat er op de verpakking staat: zuurvrij en ligninevrij.

Een paar dingen om te vermijden:

• Een gewone verhuisdoos of schoenendoos van bruin karton, dat wordt na verloop van tijd zuur.
• Een afgesloten plastic bak in een ruimte die warm en koud wordt. Daarin kan condens ontstaan.
• Een strak passende schuifhoes om het album. Die schuurt bij elk gebruik langs de kaft.

Schimmel, vlekjes en papiervisjes voorkomen

Bijna alle problemen beginnen bij vocht. Schimmel, huismijt en insecten gedijen in een klamme, stilstaande omgeving. Houd de luchtvochtigheid onder de 55 procent, zorg dat de lucht in de kamer af en toe wordt ververst en zet albums niet vlak tegen de muur maar met een paar centimeter ruimte erachter.

Papiervisjes (ook zilvervisjes genoemd) eten graag van lijm, zetmeel en papier en houden van vochtige, donkere hoeken. Zie je ze, dan is dat meestal een teken dat het te vochtig is. Een droge ruimte en een regelmatige stofbeurt helpen meer dan welk middel ook.

Ook wat je in je album stopt telt mee. Echte bloemen, snoep en ander bederfelijk materiaal kunnen pagina's verkleuren, aan elkaar laten plakken en insecten of schimmel aantrekken, en die gaan dan over op de rest. Een foto van het boeketje is veiliger dan het boeketje zelf. Plakband verkleurt en laat na verloop van tijd los of geeft vlekken; fotohoekjes zijn een betere keus.

Vind je toch een schimmelplek, haal dat album dan meteen weg bij de andere boeken. Laat het drogen in een droge, luchtige ruimte en vraag bij een waardevol album advies aan een restaurator. Bruine stipjes op oud papier, ook wel foxing genoemd, zijn niet per se schimmel, maar het is verstandig om zo'n vel apart te houden.

Albums die te dik worden

Een album dat bol staat, slijt sneller. De rug kan dat gewicht niet aan, de pagina's trekken aan de ringen of schroeven en dikke embellishments, de versieringen zoals knopen en chipboard, drukken afdrukken in de pagina ernaast. Het is een van de meest voorkomende problemen bij scrapbooks, ook bij oude albums in archieven.

Wat helpt:

• Laat bij een schroefalbum of ringband regelmatig een paar lege pagina's weg, of gebruik verlengschroeven zodat de pagina's ruimte houden.
• Bij een album met een vaste rug kun je beter een tweede deel beginnen dan het eerste vol blijven proppen.
• Zet dikke elementen niet op precies dezelfde plek op twee pagina's die tegenover elkaar liggen.
• Grote kranten, posters of kaarten die je meerdere keren moet vouwen, horen eigenlijk niet in het album. Elke vouw scheurt na verloop van tijd. Bewaar ze plat in een map of doos ernaast.
• Echte voorwerpen, zoals een schelp of een steentje, kunnen beter in een apart doosje.

Wat doe je bij waterschade?

Is er water bij je albums gekomen, wacht dan niet. Nat papier en natte foto's beginnen binnen een paar dagen te schimmelen, en hoe langer je wacht, hoe vaster alles aan elkaar plakt.

1. Haal het album uit de doos of plastic zak. Opgesloten vocht maakt het alleen erger.
2. Zet het album open en zorg dat de pagina's elkaar niet raken. Een paar wasknijpers of vellen keukenpapier tussen de bladen helpen.
3. Haal foto's eruit terwijl ze nog nat zijn. Eenmaal droog plakken ze aan elkaar of aan de pagina vast. Lukt het niet zonder kracht, laat ze dan zitten.
4. Leg losse foto's met de beeldzijde naar boven op een schone handdoek, of hang ze aan een knijper. Niet in de volle zon en niet met een föhn.
5. Laat alles drogen in een koele kamer met een raam op een kier of een ventilator die niet direct op het papier blaast.

Lukt drogen niet binnen een dag of twee, bijvoorbeeld omdat het om veel albums gaat, dan kun je een nat album als noodoplossing ingepakt in de vriezer leggen. Dat houdt de schimmel tegen tot je tijd hebt om het rustig te drogen. Voor erfstukken is het verstandig om eerst een restaurator om advies te vragen.

Niet zelf repareren met tape

Een losse rug of een gescheurde pagina nodigt uit om even een stukje plakband te pakken. Doe dat niet bij een album dat je wilt doorgeven. Tape en lijm doen op termijn meer kwaad dan de scheur zelf. Leg losgeraakte stukjes terug op hun plek zonder ze vast te plakken, berg het album op in een doos en hanteer het voorzichtig. Was je handen voor je gaat bladeren, liefst zonder handcrème, en houd koffie en eten op afstand.

Een kopie als vangnet

Hoe goed je ook oppast, een album is uniek en kwetsbaar. Een scan of foto van elke pagina is daarom een rustig vangnet: bij brand, water of gewoon slijtage van veel doorbladeren heb je de pagina's nog. Fotografeer of scan het album open, met de pagina naar boven, en druk het nooit plat op de glasplaat van een scanner. Scan je het boek met Scrappd, dan staan de pagina's privé op je plank en kan het origineel rustig blijven liggen.