Wie staat er op die oude foto, en wanneer is hij gemaakt

Iedereen kent die doos. Foto's van mensen in zondagse kleren, een bruiloft voor een kerk, een jongetje op een driewieler. Niemand heeft er ooit iets achter geschreven, want toen wist iedereen het nog. Wie er nu op staan en wanneer ze gemaakt zijn, is vaak toch terug te vinden. Het vraagt wat speurwerk, een loep en vooral de mensen die het nog weten.

Begin bij de familie, en begin nu

De beste bron zit niet in een archief maar aan de keukentafel. Ooms, tantes, een oude buurvrouw: zij herkennen gezichten, huizen en gelegenheden die voor jou onbekend zijn. Die kennis verdwijnt met hen, en dat gaat sneller dan je denkt.

Een paar dingen maken zo'n gesprek makkelijker:

• Neem een klein stapeltje mee, tien of twintig foto's, niet de hele doos.
• Laat de foto's zien op papier of op een tablet waarop je kunt inzoomen. Ouderen herkennen iemand vaak pas als het gezicht groot in beeld is.
• Stel open vragen. Niet alleen wie is dit, maar ook: waar was dit, wat werd er gevierd, wie zou deze foto hebben gemaakt?
• Schrijf alles meteen op, ook wat onzeker is. "Waarschijnlijk tante Riek, misschien haar zus" is meer dan niets.
• Neem het gesprek op als iedereen dat goed vindt. Verhalen die tussendoor komen, zijn later vaak het waardevolst.

Vraag ook bij verschillende familieleden apart. De een weet namen, de ander weet waar het huis stond. Spreken ze elkaar tegen, noteer dan beide versies.

Rekenen met geboortejaren

Weet je wie er op een foto staat, dan heb je vaak al een tijdvak. Een verlovingsfoto van iemand die in 1925 geboren is, zal ruwweg uit de jaren veertig komen. Een kind dat er een jaar of zes uitziet, geeft een vrij precieze schatting als je het geboortejaar kent.

Andersom werkt het ook. Heb je een groepsfoto waarop je één persoon herkent, schat dan hoe oud die eruitziet. Dat geeft je een richting voor de rest van de mensen op de foto: van wie in de familie klopt de leeftijd op dat moment?

Het soort foto vertelt veel

Draai de foto om en bekijk hem als voorwerp. Formaat, karton en afwerking veranderden in de loop van de tijd, en dat helpt bij het dateren.

• Kleine portretjes op stevig karton, ongeveer zo groot als een visitekaartje, horen vooral bij de tweede helft van de negentiende eeuw. Grotere portretten op karton, het zogenaamde kabinetformaat, kwamen iets later en bleven tot in het begin van de twintigste eeuw.
• Ansichtkaartfoto's, met een adresvak op de achterkant, waren populair in de eerste decennia van de twintigste eeuw.
• Afdrukken met een gekartelde rand zie je vooral rond de jaren vijftig en zestig.
• Vierkante kleurenfoto's met een witte rand en kleuren die naar rood of oranje zijn verschoven, wijzen vaak op de jaren zestig en zeventig.
• Bij foto's uit de tweede helft van de twintigste eeuw staat op de achterkant of in de rand soms een maand en jaar, gedrukt door het fotolab dat de foto ontwikkelde. Kijk goed, die tekst is vaak heel klein.

Zulke kenmerken geven een tijdvak, geen exacte datum. Mensen bewaarden foto's ook lang en lieten oude portretten soms opnieuw afdrukken. Gebruik het als aanwijzing, samen met de rest.

De fotograaf als spoor

Bij oude studioportretten staat vaak de naam van de fotograaf op de voorkant of achterkant van het karton, met plaats en soms een adres. Dat is goud waard. Fotografen verhuisden, gingen failliet of gaven hun zaak over, en hun adressen veranderden. Als je weet wanneer een fotograaf op een bepaald adres zat, weet je ook ongeveer wanneer de foto gemaakt is.

Die gegevens vind je in oude adresboeken, advertenties in kranten en soms in overzichten van fotografen die archieven of musea bijhouden. De plaats van de studio vertelt bovendien waar de familie toen woonde of op bezoek was.

Kleding, kapsels en de achtergrond

Mode is een bekende aanwijzing, maar wees er voorzichtig mee. Op het platteland en bij oudere mensen liep de mode vaak jaren achter, en zondagse kleren werden lang gedragen. Kleding geeft je eerder een decennium dan een jaar.

Let vooral op dingen die snel veranderden: de lengte van rokken, de vorm van mouwen, hoeden, kapsels, brillen. Een loep helpt. Kijk ook naar de achtergrond. Auto's, fietsen, winkelpuien, straatlantaarns en reclameborden zijn vaak goed te dateren. Een herkenbaar gebouw of een straat kun je vergelijken met oude foto's van die plek in een beeldbank.

Bij foto's van schoolklassen, verenigingen of sportteams loont het om met een vergrootglas elk gezicht te bekijken. Vaak staat er ergens een bord of vaandel met een naam of jaartal.

Archieven en kranten

Weet je ongeveer om wie het gaat, dan kun je verder zoeken in openbare bronnen. In Nederland zijn veel registers van geboorte, huwelijk en overlijden gedigitaliseerd en doorzoekbaar via sites als WieWasWie en Open Archieven. Zo vind je geboortejaren, namen van broers en zussen, en wie met wie trouwde. Recentere akten zijn nog niet openbaar: geboorteakten worden dat na 100 jaar, huwelijksakten na 75 jaar en overlijdensakten na 50 jaar.

Gedigitaliseerde kranten, zoals in Delpher, bevatten familieberichten, verlovingen, jubilea en verslagen van verenigingen. Een bericht over een zilveren bruiloft kan precies de foto verklaren waar je al jaren naar kijkt. Zoek niet alleen op naam: tekstherkenning in oude kranten maakt fouten, dus probeer ook varianten van een naam, of zoek op plaats en datum.

Vergeet de regionale archieven en historische verenigingen in de plaats waar je familie woonde niet. Zij hebben beeldbanken met oude foto's van straten en gebouwen, en soms complete collecties uit scrapbooks en albums van inwoners. Niet alles staat online; een mail of een bezoek levert vaak meer op dan je verwacht.

Wat kan AI ervan

Veel fotoprogramma's en apps groeperen gezichten automatisch. Dat werkt ook op scans van oude foto's en kan handig zijn: je ziet ineens dat dezelfde man op twaalf foto's staat, op verschillende leeftijden. Dan hoef je maar één keer te ontdekken wie hij is.

Er zijn ook diensten die gezichten op oude foto's vergelijken met foto's van andere gebruikers, of die een leeftijd of tijdvak schatten. Behandel dat als een suggestie, niet als een antwoord. Gezichtsherkenning vergist zich bij familieleden die op elkaar lijken, en bij oude, onscherpe foto's nog vaker.

AI kan een foto ook inkleuren of scherper maken. Dat ziet er mooi uit, maar het programma vult aan wat het niet kan zien. Een ingekleurde jas laat dus niet de echte kleur zien, en een opgepoetst gezicht kan net anders lijken dan de persoon was. Bewaar altijd de originele scan, en gebruik de bewerkte versie alleen om naar te kijken.

Bedenk ook wat je deelt. Gezichtsherkenning werkt met gezichtsgegevens, en die zijn gevoelig. Foto's van familie die je in een online dienst zet, zijn niet meer alleen van jou. Zeker bij mensen die nog leven, vraag je eerst of het goed is.

Een naam komt uiteindelijk altijd uit een geheugen of van papier. AI helpt je zoeken, de familie en de archieven geven het antwoord.

Leg het vast voor wie na je komt

Wat je ontdekt, is alleen iets waard als het bewaard blijft. Schrijf het op een manier die ook over vijftig jaar te begrijpen is.

• Schrijf op de achterkant van losse foto's met een zacht potlood en lichte druk, langs de rand. Gebruik geen balpen of stift, die drukt door of vlekt.
• Noteer wie er van links naar rechts op staan, met volledige namen, de plaats, het jaar of tijdvak, en hoe je dat weet: "volgens oom Henk" of "geschat op kleding".
• Leg bij grotere verzamelingen een simpele lijst aan, met per foto een nummer, wie erop staat, de datum, de fotograaf en de bron van je informatie.
• Bewaar de verzameling in de volgorde waarin je hem kreeg, of noteer die volgorde. Die volgorde kan zelf ook iets betekenen.

Scan je de foto's, scan dan ook de achterkant mee en zet de namen in de bestandsnaam of in de omschrijving van het bestand. Wil je ze bewaren en delen met familie, dan kan een app als Scrappd de scans met de verhalen erbij op één plank houden.

Zet tot slot in een album of scrapbook gewoon de namen onder de foto's, in je eigen handschrift. Dat is precies wat er bij de foto's in die doos ontbrak.