Zuurvrij en ligninevrij: wat het betekent en wanneer het telt

Op bijna elk pak scrappapier staat het: acid-free, zuurvrij. Vaak staat er ook lignin-free bij, en soms archival of photo safe. Het klinkt belangrijk, maar weinig mensen weten wat het precies betekent. Hier lees je wat zuur en lignine met je papier en foto's doen, welke labels iets zeggen en waar je je echt druk om hoeft te maken.

Wat zuur in papier doet

Papier heeft net als water een pH-waarde. Onder de 7 is het zuur, precies 7 is neutraal en daarboven is het basisch. Zuurvrij papier heeft een pH van 7 of iets hoger.

Zuur papier breekt langzaam af. De vezels worden zwakker, het papier vergeelt en wordt bros, tot de randen gaan afbrokkelen. Licht, warmte en vocht versnellen dat proces.

Voor foto's is dat extra vervelend, omdat zuur niet in zijn eigen vel blijft. Het trekt over naar alles wat ertegenaan ligt, en dat heet zuurmigratie. Een foto op een zure achtergrond kan daardoor verkleuren of vlekken krijgen. Je ziet het effect ook bij een krantenknipsel dat jaren tussen twee bladzijden heeft gelegen: vaak staat er een bruine afdruk van op het papier ernaast.

Wie ooit een oud magneetalbum heeft opengeslagen, kent het resultaat. De kartonnen bladen, de lijm en het plastic geven samen stoffen af die foto's geel maken, vlekken op de achterkant geven en ze vastzetten.

Lignine maakt papier geel

Lignine is een natuurlijke stof in hout die de vezels bij elkaar houdt, een soort lijm in de plant. Papier van houtpulp bevat die stof, tenzij hij er tijdens de productie uit wordt gehaald.

Onder invloed van licht, lucht, warmte en vocht valt lignine uiteen. Daarbij ontstaan zuren en kleurt het papier geel tot bruin. Krantenpapier zit vol lignine, en een krant die een paar dagen in de zon op de vensterbank ligt, laat zien hoe snel dat kan gaan.

In Nederland kom je ook het woord houtvrij tegen. Dat betekent niet dat er geen hout in het papier zit, maar dat het niet van houtslijp is gemaakt. De vezels zijn chemisch van het grootste deel van de lignine ontdaan. Veel gewoon wit printpapier is houtvrij.

Zuurvrij is niet hetzelfde als ligninevrij

De twee termen worden vaak in één adem genoemd, maar het zijn verschillende eigenschappen.

• Zuurvrij: het papier is neutraal of licht basisch op het moment dat het gemaakt wordt.
• Ligninevrij: de lignine is eruit gehaald, zodat er later geen nieuwe zuren uit kunnen ontstaan.

Papier kan zuurvrij uit de fabriek komen en toch lignine bevatten. Dan is het nu neutraal, maar vormen er na verloop van tijd alsnog zuren. Daarom staan op goed scrappapier allebei de termen.

Veel zuurvrij papier is bovendien gebufferd. Er zit dan een kleine voorraad calciumcarbonaat in, een stof die op krijt lijkt, die later ontstane zuren of zuren van buitenaf opvangt. Voor papier zelf is zo'n buffer gunstig. Gaat het om foto's, kies dan bij twijfel materiaal dat de PAT heeft doorstaan.

Er zijn een paar uitzonderingen. Blauwdrukken (cyanotypieën), dye-transferafdrukken en materialen van dierlijke oorsprong, zoals leer, perkament, wol en zijde, kun je beter bewaren met ongebufferd papier. Die basische buffer kan ze aantasten.

Archiefvast en fotoveilig

Archiefvast (archival) klinkt officieel, maar het is als productlabel geen beschermde term en er bestaat geen vaste norm voor. Bij papier betekent het in de praktijk meestal zuurvrij en ligninevrij, soms gemaakt van katoen in plaats van hout.

Ook fotoveilig (photo safe) is geen beschermde term. Er bestaat wel een echte test: de Photographic Activity Test, kortweg PAT, vastgelegd in de internationale norm ISO 18916. Die test kijkt of een materiaal schadelijk reageert met foto's. Staat er PAT op de verpakking, dan is het product getest en geslaagd. Over de zuurgraad of de lignine zegt die test niets.

Wat in je album zuurvrij moet zijn

Niet alles in je album is even belangrijk. Begin bij wat de foto direct raakt en werk van daaruit naar buiten.

1. De achtergrond waar de foto op ligt, en een eventueel matje eronder.
2. De lijm, plakband of fotohoekjes waarmee je de foto vastzet.
3. De pagina ertegenover. In een dicht album liggen de bladen op elkaar, dus een zuur kaartje links raakt jarenlang de foto rechts.
4. Wat verder op de pagina ligt, zoals embellishments, de versieringen op je pagina. Die zijn minder kritisch, maar ze liggen wel tegen je papier.

Het meeste papier dat speciaal voor scrappers wordt verkocht, is tegenwoordig zuurvrij, en vaak ook ligninevrij. Kijk wel even op de verpakking. Het grootste risico zit meestal in wat je er zelf bij doet: kaartjes, bonnetjes, krantenknipsels, verpakkingen en ander papier uit huis.

Niet elk boek hoeft honderd jaar mee te gaan. In een junk journal met oude boekpagina's, theezakjes en kartonnetjes hoort vergeling er gewoon bij. Zolang je er geen originele foto's of onvervangbare stukken in plakt, hoeft niet alles zuurvrij te zijn. Werk dan met afdrukken en bewaar de originelen apart.

Zo herken je goed materiaal

• Lees het etiket. Zoek naar zuurvrij en ligninevrij, of acid-free en lignin-free. Staat er alleen zuurvrij, dan weet je niets over de lignine.
• Een liggend achtje (het oneindigheidsteken) in een cirkel betekent dat het papier voldoet aan ISO 9706, de norm voor duurzaam papier.
• Voor alles wat een foto direct raakt, is PAT op de verpakking een goed teken.
• Geen etiket? Met een pH-testpen zet je een klein streepje en zie je aan de kleur of het papier zuur is. Welke kleur wat betekent, staat op de pen. Test op een randje dat je niet ziet, want het streepje blijft zichtbaar. Lignine meet zo'n pen niet.

Wees voorzichtig met krantenpapier, bruin karton van dozen, eierdozen, goedkoop pakpapier en oude boekpagina's. Die bevatten vaak lignine of zuur. Bonnetjes van thermisch papier hebben een ander probleem: de tekst vervaagt.

Bruin is niet automatisch slecht. Kraftpapier en kraftkarton voor scrappers worden vaak zuurvrij en ligninevrij gemaakt. Ook hier geeft het etiket de doorslag.

Wat je doet met materiaal dat niet zuurvrij is

Een knipsel of kaartje dat niet zuurvrij is, hoeft niet buiten je album te blijven. Er zijn genoeg manieren om het veilig mee te nemen.

• Maak een kopie. Scan het en druk het af op goed papier, of maak een kleurenkopie. Het origineel bewaar je los, in een doos of map.
• Scheid het af. Stop het in een hoesje van polypropyleen, polyethyleen of polyester, nooit van pvc. Dan kan het niet tegen de rest aan liggen.
• Leg er een laag tussen. Een vel zuurvrij, ligninevrij papier tussen twee pagina's houdt zuur tegen. Zo bewaren ze in archieven ook oude plakboeken.
• Mat je foto. Zet een foto op een matje van zuurvrij cardstock, het stevige effen papier dat scrappers gebruiken. Dan ligt er een buffer tussen de foto en een twijfelachtige achtergrond.
• Gebruik ontzuringsspray. Zo'n spray neutraliseert het zuur en laat een buffer achter. De lignine haalt hij niet weg, dus het papier verkleurt nog steeds, alleen langzamer. Test eerst op een hoekje, want sommige inkten en kleuren reageren erop.

Bij een oud album dat al verkleurt, kom je met deze trucs niet ver genoeg. Dat vraagt een eigen aanpak, en bij kostbare of beschadigde stukken soms een restaurator.

Hoe lang zuurvrij papier meegaat

Een exact aantal jaren kan niemand geven. De bekende getallen zijn schattingen. Goed zuurvrij, gebufferd papier kan bij goede bewaring honderden jaren meegaan. Als vuistregel voor duurzaam archiefpapier geldt een buffer van ongeveer 2 procent calciumcarbonaat. Zuur papier met veel lignine kan daarentegen binnen een mensenleven al geel en bros zijn.

De plek waar je je boeken bewaart, telt minstens zo zwaar als het papier. Kies een donkere, droge plek met een luchtvochtigheid van ongeveer 30 tot 50 procent en een temperatuur van zo'n 21 graden of koeler, die niet sterk schommelt. Een zolder, kelder of garage is daarom geen goede plek, en ook niet de kast naast de verwarming.

Een album is zo sterk als zijn zwakste onderdeel. Het mooiste ligninevrije papier helpt weinig als de lijm gaat vergelen of de hoesjes van pvc zijn. Wil je zeker weten dat je herinneringen blijven, scan je pagina's dan ook. Dan heb je altijd een kopie, wat er met het papier ook gebeurt.