Geschiedenis en betekenis
Waar scrapbooking vandaan komt en wat het met je doet. De vragen die scrappers het vaakst stellen, met een kort en eerlijk antwoord.
Wat is scrapbooken eigenlijk?
Scrapbooken is het bewaren van herinneringen in een album, door foto's, papiertjes en tekst samen op een versierde pagina te zetten. Het verschil met een gewoon fotoalbum is het verhaal: je schrijft erbij wat er gebeurde, wie erbij was en waarom het ertoe deed.
Op een pagina, ook wel layout genoemd, combineer je meestal:
- een of meer foto's
- achtergrondpapier en versiering (embellishments)
- een titel en journaling, de tekst bij de foto's
- soms echte bewaarstukjes, zoals een kaartje of een bonnetje
Je kunt het op papier doen, digitaal op de computer of een mengvorm van die twee. Er is geen goede of foute manier.
Waar komt scrapbooken vandaan?
Scrapbooken is geen uitvinding van deze tijd: mensen plakken en schrijven al eeuwen herinneringen in lege boeken. In de renaissance hielden geleerden notitieboeken bij met citaten en weetjes, en studenten lieten vrienden een bijdrage schrijven in een album amicorum.
In de negentiende eeuw werd het plakboek echt populair. Er kwam goedkoop drukwerk, zoals kranten en gekleurde plaatjes, en dat werd uitgeknipt en ingeplakt, samen met brieven, gedichten en later foto's.
De hobby zoals we die nu kennen, met zuurvrij papier, speciale albums en eigen winkels, ontstond in de jaren tachtig van de vorige eeuw in de Verenigde Staten en waaide daarna over naar Europa.
Lees ook: De geschiedenis van het scrapbook, van glansplaatje tot journal
Waarom is scrapbooken zo ontspannend?
Scrapbooken ontspant omdat je met je handen bezig bent en je aandacht helemaal bij één ding houdt. Knippen, schikken en plakken kan werken als een vorm van mediteren: veel mensen piekeren dan minder en zitten meer in het moment.
Daarnaast doet het iets met je stemming:
- je kijkt terug naar mooie momenten, en dat geeft vaak een warm gevoel
- je maakt iets af wat je kunt vasthouden, en dat voelt goed
- schrijven over wat je meemaakte kan helpen om het een plek te geven
Veel scrappers merken dat het vooral werkt als je het niet te perfect wilt doen. Zodra een pagina moet, verdwijnt de rust.
Heeft een papieren scrapbook nog zin nu alles digitaal is?
Ja, juist nu. Duizenden foto's op je telefoon bekijk je zelden terug, terwijl een album op tafel ligt en vanzelf wordt opengeslagen.
Een papieren boek heeft een paar dingen die een scherm mist:
- je kunt het vasthouden, doorbladeren en samen bekijken
- je bewaart er echte dingen in, zoals een toegangskaartje of een briefje in iemands handschrift
- het hangt niet af van een app, een account of een bestandsformaat dat over twintig jaar misschien niet meer werkt
Digitaal en papier sluiten elkaar ook niet uit. Veel scrappers kiezen eerst digitaal hun beste foto's uit en drukken alleen die af voor hun album.
Lees ook: Scrapbook, fotoboek of fotoalbum: wat past bij jou
Wat waren de voorlopers van het scrapbook?
De bekendste voorlopers zijn het commonplace book, het album amicorum en het poëziealbum.
- Commonplace book: een notitieboek waarin je citaten, gedichten, recepten en wetenswaardigheden verzamelde, geordend per onderwerp.
- Album amicorum (in het Duits Stammbuch): een vriendenboek uit de zestiende eeuw, vooral van studenten, waarin vrienden en docenten een spreuk, hun naam en soms een tekening of wapen zetten.
- Poëziealbum: de latere, huiselijke versie daarvan, met versjes en glansplaatjes.
Daarnaast plakten mensen in de negentiende eeuw knipsels en plaatjes in plakboeken. Uit al die gewoontes groeide het scrapbook: een boek waarin je tekst, beeld en herinneringen samenbrengt.
Lees ook: Van commonplace book tot poesiealbum: voorlopers van scrapbooks
Kan scrapbooken helpen bij rouw?
Ja, voor veel mensen kan het helpen, al werkt het niet voor iedereen. Een album maken over iemand die je kwijt bent geeft je tijd om bij die persoon stil te staan, en verdriet krijgt een vorm waar je iets mee kunt doen.
Scrappers vertellen vaak dat het voelt alsof ze even bij de ander op bezoek zijn. Het resultaat is bovendien iets wat je met familie kunt delen, bijvoorbeeld na een uitvaart.
Enkele tips:
- begin klein, met een paar foto's die je dierbaar zijn
- schrijf herinneringen op zolang ze nog vers zijn
- laat onscherpe of dubbele foto's gerust weg
- neem pauze als het te zwaar wordt
Blijft het verdriet je overspoelen, zoek dan ook steun bij iemand anders. Een album vervangt geen hulp.
Lees ook: Scrapbooken bij rouw en verlies
Wordt scrapbooken ook gebruikt als therapie?
Het wordt soms ingezet als hulpmiddel, maar scrapbooken is zelf geen therapie. Wel worden de onderdelen ervan, creatief werken, terugkijken en schrijven, gebruikt in begeleiding.
Een paar voorbeelden:
- bij ouderen en mensen met dementie helpen foto's en albums om herinneringen op te halen en gesprekken op gang te brengen
- in rouwbegeleiding helpt een herinneringsboek om verlies een plek te geven
- schrijven over wat je meemaakte kan helpen om stress te verminderen en te ordenen wat je voelt
Voor jezelf mag het gewoon een ontspannende hobby zijn. Heb je last van somberheid, angst of trauma, dan is het een mooie aanvulling op hulp van een professional, maar geen vervanging.
Wie heeft de collage uitgevonden?
De collage als kunstvorm wordt meestal toegeschreven aan Georges Braque en Pablo Picasso, die rond 1912 papier en ander materiaal in hun kubistische werk gingen plakken. Braque plakte behang met een houtnerfmotief op een tekening, Picasso verwerkte een stuk tafelzeil in een stilleven.
Maar plakken met papier is veel ouder. In Japan plakten kalligrafen al eeuwen eerder stukjes papier op de ondergrond van hun gedichten, en in de achttiende eeuw maakte de Engelse Mary Delany honderden bloemen van piepkleine papiersnippers.
Het woord collage komt van het Franse coller, plakken. Na de kubisten gingen onder meer de dadaïsten ermee verder, met fotomontages van uitgeknipte foto's.
Lees ook: Hoe de collage ontstond: van Picasso en Braque tot Hannah Höch
Wat heeft Mark Twain met scrapbooks te maken?
Mark Twain vond inplakken zo'n gedoe dat hij zelf een plakboek bedacht, waarvoor hij in 1873 patent kreeg. De pagina's waren al voorzien van een laagje droge lijm. Je hoefde dat alleen nat te maken om er een knipsel op te plakken, ongeveer zoals bij een postzegel.
Het plakboek werd in verschillende uitvoeringen verkocht en was een van zijn succesvolste zakelijke ideeën. Het laat zien hoe gewoon het in de negentiende eeuw was om krantenknipsels en plaatjes te bewaren.
Voor wie nu scrapt is het vooral een leuk weetje. De lijm van toen was niet zuurvrij, dus zulke oude plakboeken verkleuren en worden vaak bros.
Lees ook: De geschiedenis van het scrapbook, van glansplaatje tot journal
Waarom was het plakboek zo populair in de negentiende eeuw?
Omdat er voor het eerst veel mooi en goedkoop drukwerk was om te bewaren. Door een nieuwe druktechniek, de chromolithografie, kwamen er kleurrijke plaatjes, kaarten en reclameprentjes, en die werden massaal uitgeknipt en ingeplakt.
Ook konden steeds meer mensen lezen, en kranten en tijdschriften werden betaalbaar. Wat je mooi of belangrijk vond, knipte je uit: gedichten, artikelen, recepten.
Vooral vrouwen hielden plakboeken bij, als een soort beeldend dagboek. Vriendinnen ruilden plaatjes en lieten elkaars albums zien. De glansplaatjes die later in poëziealbums terechtkwamen, stammen uit die traditie. Toen de fotografie opkwam, schoven foto's er gaandeweg bij.
Lees ook: De geschiedenis van het scrapbook, van glansplaatje tot journal
Hoe is scrapbooken een echte hobby geworden?
Dat gebeurde in de jaren tachtig van de vorige eeuw in de Verenigde Staten. Er kwam meer belangstelling voor stamboomonderzoek en familiegeschiedenis, en tegelijk groeide het besef dat foto's in gewone albums verkleurden en beschadigden.
Bedrijven gingen albums en papier verkopen die veilig waren voor foto's, met daarbij uitleg over hoe je een mooie pagina maakt. Er kwamen workshops, scrapbookwinkels, tijdschriften en bijeenkomsten waar mensen samen aan hun albums werkten.
Vanaf de jaren negentig verspreidde de hobby zich naar Europa, ook naar Nederland en België. Later kwamen daar digitaal scrapbooken, sociale media en nieuwe vormen zoals junk journals bij.
Lees ook: De geschiedenis van het scrapbook, van glansplaatje tot journal
Is scrapbooken uit de mode?
Nee, maar het is wel veranderd. De piek met grote scrapwinkels in elke stad is voorbij, en tegelijk zijn er nieuwe vormen bijgekomen: junk journals, pocket scrapbooking, reisdagboeken en digitaal of hybride scrappen.
Wat blijft, is de behoefte om herinneringen vast te houden in iets wat je kunt doorbladeren. Juist omdat foto's nu vooral op telefoons staan, ontdekken veel mensen het plakken opnieuw.
Ook per persoon gaat het in golven. Veel scrappers hebben periodes waarin ze jarenlang niets doen en dan toch weer beginnen, vaak met een andere stijl of een kleiner formaat dan vroeger. Dat hoort erbij.
Scrap je voor de herinnering of voor de kunst?
Dat mag je zelf weten, en de meeste scrappers doen een beetje van allebei. Een grote groep is vooral memory keeper: de foto's en het verhaal staan voorop, de versiering helpt alleen om ze te laten zien.
Anderen scrappen vooral om het maken zelf. Zij werken met verf, stempels en lagen en gebruiken soms zelfs geen eigen foto's. Dat ligt dicht bij art journaling.
Een handige vraag voor jezelf: wil ik dat iemand dit over dertig jaar begrijpt? Dan zijn namen, data en een paar zinnen tekst belangrijker dan het zoveelste laagje versiering. Gaat het je om het plezier van vandaag, dan mag het net zo goed puur creatief zijn.
Lees ook: Art journaling: zo begin je
Is scrapbooken iets wat je alleen doet?
Nee, het is van oudsher ook een gezellige bezigheid. Al in de negentiende eeuw lieten vriendinnen elkaar hun plakboeken zien en ruilden ze plaatjes.
Nu kun je op verschillende manieren samen scrappen:
- op een crop: een middag, avond of weekend waarop scrappers met hun eigen spullen samen aan pagina's werken
- thuis met een paar vriendinnen, of met je kinderen of kleinkinderen
- in een club of workshop
- online, door werk te delen en mee te doen met uitdagingen
Samen werken levert vaak nieuwe ideeën op, en je maakt meer af dan alleen. Voor een album over je familie is het bovendien handig dat anderen namen en verhalen kunnen aanvullen.
Lees ook: Samen scrappen: crops en scrapmiddagen
Wat is een commonplace book?
Een commonplace book is een notitieboek waarin je alles verzamelt wat je de moeite waard vindt: citaten, gedichten, spreuken, recepten, brieven en weetjes. Het was vooral vanaf de renaissance populair bij geleerden, studenten en schrijvers.
Het verschil met een dagboek: een dagboek volgt de dagen en gaat over wat je voelt, een commonplace book is geordend per onderwerp en bedoeld om later terug te vinden. Daar hoorden vaak trefwoorden en een register bij.
Het geldt als een van de voorlopers van het scrapbook en van het moderne journal. Wie nu een boekje met favoriete citaten of een bullet journal met verzamellijsten bijhoudt, doet eigenlijk hetzelfde.
Lees ook: Van commonplace book tot poesiealbum: voorlopers van scrapbooks
Hoe noem je scrapbooken in het Nederlands?
Er is geen vast Nederlands woord voor; de meeste mensen zeggen gewoon scrapbooken of scrappen. Het oudere woord plakboek komt het dichtst in de buurt, maar daar denk je eerder aan een schrift met krantenknipsels of plaatjes.
Scrapbook komt van het Engelse scrap, een snipper of restje, en book. Het is dus letterlijk een boek met knipsels.
Ook in andere talen is het Engelse woord overgenomen. Vaktermen als layout, journaling en embellishments worden in het Nederlands meestal ook in het Engels gebruikt.
Wat is het verschil tussen collage, papier collé en assemblage?
Het verschil zit in het materiaal en de diepte.
- Papier collé: een werk dat alleen met geplakt papier is gemaakt. De term komt uit het werk van Braque en Picasso rond 1912.
- Collage: het bredere begrip, met papier en ook andere materialen, zoals stof, foto's, verf of tekeningen. Meestal blijft het plat.
- Assemblage: de driedimensionale variant, waarin echte voorwerpen worden samengevoegd, zoals knopen, hout of metaal.
In een scrapbook of journal kom je ze alle drie tegen. Een pagina met alleen papierlagen is een papier collé, met foto's en stof erbij een collage, en zodra je dikke voorwerpen opplakt, schuif je richting assemblage.
Lees ook: Hoe de collage ontstond: van Picasso en Braque tot Hannah Höch
Moet je voor scrapbooken veel spullen kopen?
Nee. Dat beeld komt vooral van de industrie die sinds de jaren tachtig albums, papier en versiering verkoopt, maar in de kern heb je alleen foto's, papier, lijm, een schaar en een pen nodig.
Vroeger plakten mensen gewoon wat ze hadden: krantenknipsels, kaartjes, plaatjes en brieven. Dat werkt nog steeds. Een junk journal is zelfs helemaal gebouwd op wat je anders weggooit.
Veel ervaren scrappers waarschuwen voor de druk om het goed te doen met de nieuwste spullen. Het gaat om jouw verhaal, niet om de collectie. Wel is het slim om voor foto's zuurvrij papier en een fotoveilige lijm te gebruiken, zodat je album lang meegaat.
Lees ook: Scrapbooken met een klein budget
Hebben oude scrapbooks van familie historische waarde?
Vaak wel, ook als ze er rommelig uitzien. Een oud plakboek laat zien wat iemand belangrijk vond, welke plaatjes in de mode waren en hoe het dagelijks leven eruitzag. Dat staat zelden ergens anders zo opgeschreven.
Toch gaan veel albums verloren, omdat er niemand is die ze wil hebben of omdat ze onhandig groot en bros zijn.
Wat je kunt doen:
- laat het album heel en haal er niets uit
- bewaar het donker, droog en niet op zolder of in de kelder
- scan of fotografeer de pagina's, zodat de familie het kan bekijken zonder het te beschadigen
- schrijf op wat je weet over wie het maakte
Een streekarchief of erfgoedinstelling is soms geïnteresseerd.
Lees ook: Een familiealbum maken met oude foto's en documenten
Waarom gaan mensen in onzekere tijden meer scrappen?
Een veelgehoorde verklaring is dat bewaren houvast geeft. In periodes van oorlog, ziekte of angst houden mensen vaker dagboeken en plakboeken bij, omdat ze zo iets ordenen wat verder buiten hun macht ligt.
Scrappen helpt daarbij op een paar manieren:
- je richt je aandacht op iets kleins en overzichtelijks
- je kijkt naar wat goed was en wat bleef
- je legt vast wat er gebeurt, ook voor later
Dat is geen wet, maar je herkent het misschien bij jezelf: in een drukke of zware periode kan een uurtje knippen en plakken veel rust geven. Er hoeft dan niets moois uit te komen, het maken zelf telt.