Vastgeplakte foto's veilig losmaken uit een oud album

Je bladert door het album van je opa en wilt die ene foto van hem als jongen eruit halen, om in te lijsten of een kopie te laten maken. Je trekt voorzichtig aan een hoekje en voelt meteen weerstand. Stop daar. Met een paar eenvoudige hulpmiddelen en vooral geduld krijg je veel foto's heel los, maar trekken is nooit de goede aanpak.

Eerst een opname van de pagina

Voordat je iets losmaakt, scan of fotografeer je de hele pagina. Dan weet je later precies hoe alles lag, welke foto's bij elkaar hoorden en wat erbij geschreven stond. En gaat er onverhoopt iets mis, dan heb je in elk geval een goed beeld van de foto zoals hij was.

Schrijf ook op wat er rondom de foto op de pagina staat. Een naam of jaartal in wit potlood op zwart karton hoort bij die foto, en die informatie raak je kwijt zodra de foto los op tafel ligt.

Moet het eigenlijk wel los?

Het eerlijke antwoord is: vaak niet. Een album is meer dan een verzameling foto's. De volgorde, de bijschriften en de keuze van de maker vertellen ook een verhaal. Musea en archieven laten oude albums en scrapbooks daarom meestal heel en werken met kopieën.

Wil je een foto vergroten, delen of in een nieuw scrapbook verwerken, dan is een goede scan bijna altijd genoeg. Je kunt die afdrukken en zo vaak gebruiken als je wilt, terwijl het origineel veilig blijft zitten.

Er zijn wel goede redenen om toch los te maken:

• Het album valt uit elkaar en de pagina's worden steeds brosser.
• De foto's zitten in een zelfklevend album en beginnen te verkleuren.
• Er staat misschien iets op de achterkant dat je wilt kunnen lezen.
• De foto zit scheef of half los en raakt bij elk bladeren verder beschadigd.

Twijfel je, laat dan zitten. Wat je vandaag niet losmaakt, kun je later altijd nog doen.

Tandzijde, spatel en geduld

Voor foto's die met lijm, plakband of oude plakhoekjes op papier of karton zitten, heb je weinig nodig:

• Ongewaxte, platte tandzijde.
• Een dunne, gladde spatel. Een microspatel, zoals restauratoren die gebruiken, is ideaal; een plat vouwbeen of een dun paletmes werkt ook. Geen scherp mes.
• Schone, droge handen. Raak het beeld zo min mogelijk aan, want vet en vocht van je vingers laten sporen na.

Begin bij een hoek waar de foto al een beetje loszit. Schuif de tandzijde erachter, houd hem aan twee kanten strak en beweeg hem met een zachte zaagbeweging verder onder de foto. Werk in kleine stukjes en til de foto niet op; laat de tandzijde het werk doen.

Lukt dat niet, schuif dan de spatel heel plat onder de rand en werk millimeter voor millimeter verder. Voel je dat de foto buigt of dat het papier van de achterkant meekomt, ga dan ergens anders verder of stop.

Neem de tijd. Een foto die na tien minuten nog vastzit, zit er morgen ook nog. Rustig werken voorkomt de meeste schade.

Foto's onder plastic

De lastigste zijn de zelfklevende albums uit de jaren zeventig en tachtig, ook wel magneetalbums genoemd. De foto's liggen daar op een karton met lijmstrepen, met een vel plastic eroverheen. Na jaren is die lijm vaak geel en hard geworden, of juist kleverig, en het plastic kan ook aan de foto vastzitten.

Zo pak je het aan:

1. Trek het plastic vel langzaam terug, van de rug naar de buitenkant. Gaat het zwaar of plakt het aan de foto, stop dan bij die foto.
2. Probeer de tandzijde onder de foto door te halen, van een hoek naar de overkant.
3. Wil de lijm niet meegeven, dan kun je het karton aan de achterkant heel kort en voorzichtig verwarmen met een föhn op de laagste stand. Lauwe lijm laat soms makkelijker los. Hou de föhn op afstand, verwarm niet de voorkant van de foto en sla deze stap liever over als je twijfelt.
4. Gebruik geen oplosmiddelen op de foto zelf. Er bestaan middelen om lijm los te maken voor hobbygebruik, maar die zijn bedoeld voor papier en kunnen de beeldlaag van een foto aantasten. Test ze nooit op een foto die je dierbaar is.

Zit een foto echt muurvast, dan is het verstandiger om hem te laten zitten. Scan de pagina zonder het plastic, als dat los is, of met het plastic erop als het niet anders kan. Haal de pagina daarna uit het album en bewaar hem plat en apart. Beter een goede scan van een foto die vastzit dan een gescheurde foto.

Oude krantenknipsels

Knipsels zijn kwetsbaarder dan foto's. Krantenpapier bevat veel lignine, een stof uit hout, en wordt daardoor zuur, geel en bros. Het breekt soms al als je het optilt. Bovendien kan het verkleuren op wat ernaast ligt, zodat je bruine vlekken ziet op foto's die er jaren tegenaan lagen.

Daarom geldt bij knipsels nog sterker: laat ze liever zitten en maak een scan of kopie. Wil je de inhoud bewaren, dan is een kopie op zuurvrij papier vaak duurzamer dan het origineel.

Moet een knipsel toch los, bijvoorbeeld omdat hij een foto aan het verkleuren is, werk dan met de spatel en nooit met tandzijde, die snijdt door dun papier heen. Ondersteun het knipsel met een vel papier terwijl je het losmaakt en leg het meteen plat in een map. Bewaar knipsels voortaan niet direct tegen foto's aan.

Wanneer stop je?

Stop meteen als je een van deze dingen merkt:

• Het papier van de achterkant van de foto blijft op de pagina zitten.
• De foto begint te krullen of te knikken.
• Er komen schilfers van de beeldlaag los.
• De pagina zelf scheurt of verkruimelt.
• Je raakt geïrriteerd of krijgt haast.

Dat laatste is geen grapje. De meeste schade ontstaat in het laatste stukje, als je bijna klaar bent en toch even trekt.

Gaat het om een foto die echt onvervangbaar is, een album met grote historische waarde of foto's die door water zijn beschadigd, vraag dan een restaurator voor papier en foto's om advies. Die heeft gereedschap en kennis die thuis niet te evenaren zijn, en kan ook beoordelen of losmaken überhaupt verstandig is.

Als een foto toch scheurt

Het gebeurt de voorzichtigste scrapper. Raak niet in paniek en ga niet plakken.

• Gebruik geen plakband, ook geen zogenaamd onzichtbaar plakband. Het verkleurt, laat lijm achter en kan bij het verwijderen de beeldlaag meetrekken.
• Lamineer de foto niet.
• Leg alle stukjes bij elkaar, met de beeldkant boven, in een zuurvrije papieren envelop of een hoesje van polypropyleen, polyethyleen of polyester.
• Scan de stukjes zo snel mogelijk, naast elkaar en zo goed mogelijk tegen elkaar aangelegd. Met fotobewerking kun je de scheur daarna vaak bijna onzichtbaar wegwerken.

De gerepareerde scan druk je af voor in je album of in een lijstje. Het gescheurde origineel bewaar je plat en apart. Een restaurator kan het later nog professioneel herstellen, als je dat wilt.

Daarna

Bewaar losgemaakte foto's plat, in zuurvrije enveloppen of hoesjes van polypropyleen, polyethyleen of polyester, en schrijf erbij uit welk album en van welke pagina ze komen. Wil je ze opnieuw in een album, gebruik dan fotohoekjes in plaats van lijm. Dan hoeft niemand ze ooit nog met tandzijde los te maken.