Werken met een stansmachine: stansen en embossingfolders

Een stansmachine ziet er wat onhandig uit, met zijn zwengel en zijn stapel doorzichtige platen. Maar als je eenmaal snapt wat er gebeurt, is het een van de rustigste gereedschappen op je tafel. Je draait, er komt een vorm uit, en die is elke keer precies hetzelfde. Hier lees je hoe een handmatige stansmachine werkt, wat je doet als een mal niet doorsnijdt en hoe je embossingfolders gebruikt.

Wat een stansmachine doet

Een handmatige stansmachine is in de kern een pers met twee rollen. Je legt een mal op papier, stapelt daar platen omheen en draait het geheel met een zwengel tussen de rollen door. De druk duwt de scherpe rand van de mal door het papier, en je houdt een uitgesneden vorm over.

Een mal, in het Engels die, is een dun stuk metaal met een snijrand in de vorm van een bloem, een letter, een label of een rand. Met dezelfde machine kun je ook embossen: dan druk je een patroon in het papier in plaats van het uit te snijden.

Waarom zou je het willen? Vormen die je met een schaar niet netjes krijgt, zoals fijne bladeren of sierlijke letters, komen er strak uit. En als je tien identieke labels nodig hebt voor een album of een stapel kaarten, scheelt het een middag knippen.

De sandwich

De stapel die je door de machine draait, heet de sandwich. Meestal bestaat die uit:

• een basisplaat of platform, dat de hoogte regelt
• een snijplaat
• je papier
• de mal, met de snijrand naar het papier toe
• een tweede snijplaat bovenop

De precieze volgorde en het aantal platen verschillen per machine. Op de basisplaat of in de handleiding staat vaak een schema, en dat is je beste gids. Is je sandwich te dik, dan loopt hij vast. Is hij te dun, dan snijdt de mal niet door.

Een paar dingen die helpen:

• Leg de platen een klein beetje verspringend op elkaar, dan pakken de rollen ze makkelijker.
• Forceer nooit. Voelt het zwaar, kijk dan eerst of de volgorde klopt.
• Draai langwerpige mallen in de lengte door de machine.
• Laat wat ruimte tussen mallen als je er meer tegelijk doet.
• Zet een mal vast met een strookje laagklevende tape, zodat hij niet verschuift. Tape met weinig kleefkracht, zoals washi tape of speciale stanstape, laat je papier heel.

Het kraakt en knerpt soms flink, en er komen krassen en groeven in de snijplaten. Dat is normaal. De druk is hoog, daar is de machine voor gemaakt.

Als een mal niet helemaal doorsnijdt

Dit is de meest gehoorde klacht. Het papier is ingesneden, maar je moet de vorm er nog uit duwen of de fijne stukjes blijven hangen. Een paar oorzaken en oplossingen:

• Te weinig druk. Leg een vel papier of dun karton onder de onderste snijplaat om de sandwich iets dikker te maken. Veel scrappers gebruiken ook een dun metalen plaatje, een shim. Leg dat tussen twee platen, nooit direct tegen de mal aan.
• Draai de sandwich nog een keer door, eventueel andersom of een kwartslag gedraaid.
• Versleten snijplaten. Een plaat vol diepe groeven of een kromme plaat geeft ongelijke druk. Draai hem om of gebruik een andere.
• Te dik of te stevig papier. Fijne mallen werken het best met gewoon cardstock of dunner. Zwaar karton vraagt meer druk dan een kleine machine kan geven.
• De mal ligt verkeerd om. Controleer of de snijrand naar het papier wijst.

Blijven er papiertjes in de mal hangen, druk ze er dan voorzichtig uit met een prikpen of een oude kwast. Voor mallen met veel kleine openingen bestaan er speciale borstels en matjes. Wil je de achterkant van een fijne vorm alvast kleefbaar hebben, plak dan vóór het stansen dubbelzijdig klevend vel op het papier. Dat scheelt gepriegel met lijm op kleine stukjes.

Embossingfolders voor reliëf

Een embossingfolder is een plastic hoesje met aan de binnenkant een patroon: aan de ene kant verhoogd, aan de andere kant verdiept. Je legt je papier erin, sluit de folder en draait hem door de machine, met de platen die daarvoor in het schema staan. Het papier komt eruit met een reliëfpatroon van ruitjes, bloemen, hout of bakstenen. Dat heet koud of droog embossen, omdat je geen inkt of hitte nodig hebt.

Er zijn gewone folders en 3D-folders. Gewone folders geven een vlak, gelijkmatig reliëf. 3D-folders zijn dikker en drukken dieper, en vragen vaak een andere combinatie van platen. Kijk ook hier even naar de aanwijzingen van je machine.

Tips voor mooi reliëf:

• Kerngekleurd cardstock geeft het meest gelijkmatige resultaat. Bij papier met een witte kern zie je die soms op de hoogste punten.
• Wil je het patroon juist laten opvallen, schuur dan na het embossen heel licht met fijn schuurpapier over de bovenkant. Dan komen de verhoogde delen lichter uit. Ook een inktkussen er zacht overheen strijken werkt.
• Met sommige mallen kun je in plaats van snijden ook embossen. Dan leg je een rubberen embossingmat in de sandwich in plaats van een snijplaat, zodat de mal zijn lijnen indrukt zonder te snijden.

Een gestanste vorm een paar keer uitsnijden en op elkaar plakken geeft trouwens ook diepte. Vijf lagen van dezelfde letter, met een andere kleur bovenop, levert een titel op die echt van de pagina komt.

Passen mallen van andere merken?

Meestal wel. De dunne metalen mallen die de meeste merken maken, werken in vrijwel elke handmatige machine. Waar je op let:

• De breedte van de opening. Kleine, lichte machines nemen alleen smalle mallen en folders aan. Meet je mal voor je hem koopt.
• Dikke mallen, in het Engels steel-rule dies. Die hebben een stalen mes in een blok hout of kunststof met schuim. Ze zijn bedoeld voor dikke materialen zoals vilt, stof of karton, en passen niet in elke machine.
• De plaatcombinatie. Een mal van een ander merk vraagt soms net een andere sandwich. Begin met de standaardcombinatie en voeg zo nodig een vel papier toe.

Lees bij twijfel wat de fabrikant van je machine zegt over mallen van derden. Een te dikke sandwich kan je machine beschadigen, en soms vervalt dan je garantie.

Snijplaten langer laten meegaan

Snijplaten zijn verbruiksartikelen. Ze krijgen groeven, ze trekken krom en uiteindelijk barsten ze. Met een paar gewoontes doe je er een stuk langer mee:

• Draai je platen regelmatig om, zodat beide kanten even veel slijten.
• Wissel ook van plaats: de bovenste plaat krijgt de meeste groeven. Sommige scrappers houden bewust één plaat als vaste bovenplaat en ruilen pas als die op is.
• Is een plaat bol gaan staan, leg hem dan de volgende keer met de bolle kant andersom in de sandwich. Dan trekt hij weer wat terug.
• Stans niet steeds op dezelfde plek, maar verdeel je mallen over de plaat.
• Gebruik geen extra druk als het niet nodig is.
• Houd een reserveset in huis. Een gebarsten plaat valt altijd op het verkeerde moment.

Bewaar je mallen plat, bijvoorbeeld op een magnetisch vel in een map. Zo blijven ze recht en zie je meteen wat je hebt.

Heb je een stansmachine echt nodig?

Nee. Om te beginnen met scrappen heb je genoeg aan een schaar, een snijmes, een liniaal en lijm. Een stansmachine wordt pas fijn als je merkt dat je vaak dezelfde vormen nodig hebt, of als je van kaarten maken houdt.

Er zijn ook goede tussenwegen:

• Ponsen, zoals een hoekrondpons of een cirkelpons, voor kleine vormen.
• Kant-en-klare gestanste vormen uit een papiercollectie, die vaak al bij je papier passen.
• Uitknippen uit designpapier, wat verrassend ontspannend kan zijn.

Twijfel je tussen een handmatige stansmachine en een elektronische snijplotter: dat zijn twee verschillende gereedschappen. Een stansmachine werkt met mallen die je koopt, een plotter snijdt uit wat je op een scherm ontwerpt. Daarover gaat een apart artikel.

Koop je er een, begin dan met een paar mallen die je steeds opnieuw gebruikt: een set cirkels of rechthoeken voor matten en labels, een alfabet voor titels, en een rand. Daar haal je meer uit dan uit een la vol losse motiefjes.