Waarom foto's vergelen en hoe je dat voorkomt

Je pakt een oude schoenendoos en ziet het meteen. De witte randen zijn geel geworden, de lucht is oranje en de jurk van je oma heeft een vreemde roze gloed. Dat is geen pech en meestal ook geen slechte foto. Het is scheikunde, en een groot deel ervan kun je afremmen.

Wat er gebeurt als een foto verkleurt

Een foto is meer dan papier met een beeld erop. Op het papier ligt een dun laagje gelatine, de emulsie, en daarin zit het beeld. Wat er misgaat, hangt af van wat er in die laag zit.

Bij een kleurenfoto van het fotolab bestaat het beeld uit drie kleurstoffen: cyaan, magenta en geel. Die breken langzaam af, maar niet even snel. Verdwijnt er één sneller dan de andere twee, dan krijgt de hele foto een kleurzweem. Daarom zijn veel afdrukken uit de jaren zestig en zeventig rood of oranje geworden: de blauwgroene kleurstof is dan het sterkst afgenomen. Daarnaast kunnen achtergebleven stoffen in de emulsie zelf geel verkleuren, wat je vooral in het wit en in de randen ziet.

Bij zwart-witfoto's bestaat het beeld uit zilver. Zilver reageert met zuren en dampen uit karton, lijm en de lucht, net zoals een zilveren lepel dof wordt. Het beeld wordt dan geelbruin en bleker, en soms zie je aan de randen een metaalachtige glans. Heel oude afdrukken uit de negentiende eeuw, zoals albuminedrukken, vergelen bovendien vaak van zichzelf, onder meer doordat het eiwit in de laag verkleurt.

Dan is er nog het papier en karton eromheen. Papier van houtpulp waaruit de lignine niet is verwijderd, wordt zuur, vergeelt en wordt bros. Dat zuur geeft het door aan alles wat ertegenaan ligt. Archiefmensen noemen dat een langzaam vuur: je ziet het niet branden, maar het gaat wel door.

De vier grote boosdoeners

Bijna al dat verval wordt aangejaagd door vier dingen. Helemaal stilzetten kun je het niet, want verkleuren is een chemische reactie die altijd een beetje doorgaat. Je kunt het wel flink vertragen.

• Licht. Uv-straling uit daglicht en tl-buizen breekt kleurstoffen af, maar ook gewoon zichtbaar licht doet mee. Hoe feller en hoe langer, hoe sneller het gaat. De foto in de vensterbank verbleekt meestal als eerste.
• Zuur. Het komt uit zuur papier en karton, sommige lijmen, plakband en goedkope plastic hoesjes van pvc. De plakbladen van ouderwetse magneetalbums zijn berucht: karton, lijm en plastic geven samen dampen af die kleuren aantasten en vlekken op de achterkant maken.
• Warmte. Elke chemische reactie gaat sneller als het warmer is. Een zolder die 's zomers heet wordt, versnelt het verval dus jaar na jaar.
• Vocht. Vochtige lucht versnelt het afbreken van kleurstof en zilver, laat gelatine vastplakken aan glas en plastic en geeft schimmel een kans. Te droog is ook niet goed, want dan krullen foto's en wordt papier bros. Snelle wisselingen zijn het schadelijkst.

Een bruikbare richtlijn voor foto's is een luchtvochtigheid tussen ongeveer 30 en 50 procent en een temperatuur van niet meer dan zo'n 21 graden. Een kast in een gewone, verwarmde woonkamer komt daar vaak dicht genoeg bij. Een zolder, schuur, garage of vochtige kelder niet. Over de beste plek voor je boeken en dozen staat meer in ons artikel over scrapbooks bewaren.

Waarom de ene afdruk sneller vergeelt dan de andere

Twee foto's uit hetzelfde jaar kunnen er na dertig jaar totaal verschillend uitzien. Dat heeft meestal een van deze oorzaken:

1. Het soort afdruk. Kleurenfoto's zijn kwetsbaarder dan goed verwerkte zwart-witfoto's. Instantfoto's zoals polaroids zijn vaak extra kwetsbaar voor licht en warmte.
2. De printerinkt. Thuisafdrukken met kleurstofinkt (dye) verbleken sneller dan afdrukken met pigmentinkt, zeker als ze onbeschermd aan de lucht staan.
3. De verwerking. Is een foto in het lab niet goed gespoeld, dan blijven er chemicaliën achter die later geel of bruin uitslaan.
4. Waar hij lag of hing. Een foto die in een donkere doos lag, houdt het veel langer vol dan een foto die jaren in de zon heeft gestaan. Vaak zie je het verschil binnen één foto: het randje onder de lijst is nog fris, de rest is verbleekt.
5. Waar hij tegenaan lag. Een krantenknipsel ernaast, een zure kartonnen albumpagina of plakband op de achterkant laat sporen na. Soms zie je een vlek precies in de vorm van het knipsel.
6. Hoe hij is vastgehouden. Vingers laten vet en zuur achter op de beeldkant, en dat wordt na jaren zichtbaar. Pak foto's bij de randen, met schone en droge handen.

Wat je nog kunt doen voor verkleurde foto's

Thuis breng je een vergeelde of verbleekte afdruk niet terug naar hoe hij was. Kleurstof die weg is, komt niet terug. Wat je wel kunt doen, is zorgen dat het hier stopt.

• Haal de foto weg bij alles wat hem aantast: zure albumbladen, plakband, elastiekjes, paperclips en pvc-hoesjes. Zit hij vastgeplakt, trek dan niet. Daarover gaat ons artikel over vastgeplakte foto's veilig losmaken.
• Bewaar hem donker, koel en droog, in een hoesje van polypropyleen, polyester of polyethyleen, in een zuurvrije doos.
• Behandel hem niet zelf met water, bleek of schoonmaakmiddelen en lamineer hem niet. Plakband op een scheur maakt de schade op termijn alleen groter.
• Gooi negatieven niet weg. Ze hebben vaak in het donker gelegen en zijn dan beter bewaard gebleven dan de afdruk. Van een negatief kun je opnieuw laten afdrukken of scannen.
• Is een foto heel waardevol, of zit hij vast aan glas of plastic, vraag dan eerst een fotorestaurator om advies.

Foto's veilig in een lijst

Een foto aan de muur krijgt elke dag licht. Daarom hangen musea vaak een kopie op en bewaren ze het origineel in het donker. Dat kun jij ook doen: laat van je mooiste oude foto een goede nieuwe afdruk maken en lijst die in.

Wil je toch het origineel inlijsten, let dan op deze dingen:

• Gebruik een passe-partout van zuurvrij karton, het liefst katoenkarton. Zo raakt de foto het glas niet en kan de gelatine er niet aan vastplakken.
• Zet de foto vast met fotohoekjes of zuurvrije linnen tape aan het karton, nooit met lijm of plakband op de foto zelf.
• Vervang de dunne kartonnen achterwand van een goedkope lijst door zuurvrij karton. Zulke achterwanden zijn vaak van zuur houtpulpkarton.
• Kies glas met een uv-filter. Dat houdt een deel van het schadelijke licht tegen, maar maakt een foto niet onkwetsbaar.
• Hang hem niet in de zon, niet boven een verwarming of kachel, niet in de badkamer of keuken en liever niet aan een koude buitenmuur.
• Wissel af. Een foto die een paar maanden hangt en daarna een tijd in het donker ligt, gaat langer mee.

Digitaal herstellen als laatste redmiddel

Is een foto echt verbleekt, dan is digitaal herstel vaak de enige manier om de oorspronkelijke kleuren terug te zien. Zolang er nog iets van elke kleurstof over is, zit er meestal meer informatie in de afdruk dan je met het blote oog ziet.

1. Scan de foto voordat je iets anders doet, op een hoge resolutie, vaak 600 dpi voor een gewone afdruk. Kleine foto's scan je hoger.
2. Bewaar die eerste scan onbewerkt, in een bestandsformaat zonder kwaliteitsverlies zoals TIFF. Dat is je digitale origineel.
3. Werk altijd op een kopie. Veel scanprogramma's hebben een optie om verbleekte kleuren te herstellen, en in een fotobewerkingsprogramma kun je de kleurkanalen apart bijstellen. Bij een rood geworden foto haal je zo de rode zweem eruit en breng je het blauwgroen terug.
4. Laat van de herstelde versie een nieuwe afdruk maken voor je album of de muur. Het origineel blijft veilig in de doos.

Zo'n scan is meteen een reservekopie van het beeld zoals het nu is, en precies daarvoor is de plank in Scrappd bedoeld.

Je hoeft niet alles in één middag te regelen. Begin met de foto's die het meest voor je betekenen, haal ze uit de zon en weg van zuur karton, en scan ze. Dan is het belangrijkste al bewaard.