Van commonplace book tot poesiealbum: voorlopers van scrapbooks

Het scrapbook zoals we het nu kennen, met 30,5 x 30,5 cm papier en een doos vol embellishments, is jong. Het idee erachter is eeuwen oud: een leeg boek dat je vult met wat je wilt onthouden. Wie de geschiedenis terugbladert, komt een hele familie van verzamelboeken tegen. Sommige staan nog in archieven, één ligt waarschijnlijk bij je moeder op zolder.

Het commonplace book: een boek vol gelezen wijsheid

Een commonplace book is een persoonlijk notitieboek waarin je verzamelt wat je ergens tegenkomt en wilt bewaren. Citaten uit boeken, spreuken, gedichten, recepten, brieven, aantekeningen, soms een tabel of een rekensom. De naam komt van de klassieke retorica, waarin 'gemeenplaatsen' de vaste onderwerpen waren waaronder je argumenten en voorbeelden ordende.

Het verschil met een dagboek is belangrijk. Een dagboek loopt op datum en gaat over jezelf. Een commonplace book is geordend op onderwerp en gaat over wat je van buiten binnenhaalt: liefde, geloof, politiek, gezondheid, of welke kopjes je zelf maar bedenkt. Het is een gereedschap om te onthouden en terug te vinden.

De gewoonte is eeuwenoud en werd vooral populair vanaf de renaissance. In Engeland en elders hielden studenten, geleerden en lezers die veel wilden bewaren zo'n boek bij. Sommige mensen hielden er hun hele leven een bij. De filosoof John Locke beschreef zelfs een eigen methode om zo'n boek te ordenen en te indexeren, zodat je een citaat jaren later nog kon vinden.

Later kwamen er ook knipsels in, tekeningen en gedroogde bloemen. Daar begint de lijn naar het scrapbook zichtbaar te worden. Wie nu een journal bijhoudt met mooie zinnen uit boeken, doet in feite precies hetzelfde.

Het album amicorum: vriendschap op papier

Het tweede ankerpunt is het album amicorum, Latijn voor vriendenboek. In het Duits heet het Stammbuch, in het oude Nederlands ook wel vriendenboek of vrundboeck.

Het gebruik ontstond rond het midden van de zestiende eeuw, hoogstwaarschijnlijk aan de universiteit van Wittenberg, de stad van Luther. Studenten vroegen hun leermeesters en medestudenten om een handtekening, een citaat of een spreuk in hun boek. Eerst gebeurde dat in de lege bladzijden van een bijbel of een gedrukt boek. Uitgevers zagen de vraag en gingen boeken drukken met extra lege pagina's, en daarna kleine boekjes met alleen lege bladen.

Een bijdrage had vaste onderdelen. Een groet, een gedicht of citaat, plaats en datum, een persoonlijk motto en de naam van de schrijver, vaak met zijn faculteit en geboorteplaats. Veel bijdragen eindigden met een formule die zoveel zei als: ik schreef dit opdat je aan me denkt.

Wat vaak opvalt: de tekst stond meestal rechts, en links was ruimte voor beeld. Een geschilderd familiewapen, een pentekening, een knipkunstje, later ook ingeplakte plaatjes. Wie niet kon tekenen, kon in de achttiende eeuw voorgedrukte blaadjes kopen met een gravure van een universiteitsstad of een tafereel uit het studentenleven. In latere albums kwamen er ook geborduurde randjes, haarlokken en geperste bloemen in.

Studenten reisden van universiteit naar universiteit en namen hun album mee. Zo werd het meer dan een herinnering. Een handtekening van een bekende professor werkte als aanbeveling bij de volgende universiteit, een soort referentielijst avant la lettre.

Het gebruik was vooral sterk in de Duitstalige landen, de Nederlanden en Scandinavië. Ook in Nederland zijn alba amicorum uit de zestiende eeuw bewaard gebleven, met bijdragen in het Nederlands, Frans en Latijn. De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag bewaart er een grote collectie van.

Van vriendenboek naar poesiealbum

Het gebruik nam aan het eind van de zeventiende eeuw af, maar kwam in de achttiende en negentiende eeuw terug, nu ook bij de burgerij en bij vrouwen. Losse bladen in een cassette werden populair, zodat je meerdere vrienden tegelijk kon laten schrijven. In de negentiende eeuw werd het vriendenboek steeds vaker iets van jonge vrouwen en later van meisjes.

Daar komt het poesiealbum vandaan. De naam is, zo wordt vaak verteld, een vrolijk misverstand. De eerste boekjes kwamen uit Duitsland en droegen het woord Poesie op de kaft, Duits voor poëzie. In Nederland sprak men dat uit met de oe van poes, en zo bleef het hangen.

Het patroon is je misschien bekend. Een kind, meestal een meisje van schoolleeftijd, leent haar album uit aan familie, vriendinnetjes en de juf. Rechts komt een versje, vaak overgeschreven uit een ander album, met een ondertekening als 'ter herinnering aan je vriendin'. Links komt een poesieplaatje en er worden letters versierd.

Ook het poesiealbum vertelt over zijn tijd. In de negentiende eeuw lees je vooral vermaningen om deugdzaam en godvrezend te leven. Ook politiek kon erin sluipen, zoals in Duitse albums uit de jaren dertig en veertig. Later werd de toon losser en speelser.

Glansplaatjes en Victoriaanse plakboeken

Het poesieplaatje heeft zijn eigen geschiedenis. In de negentiende eeuw maakte de kleurenlithografie het mogelijk om goedkoop felgekleurde plaatjes te drukken. Engeltjes, bloemen, kinderen, dieren, vogels, vlinders. Ze werden op vellen gedrukt en in reliëf uitgestanst, zodat je ze makkelijk los kon halen. In Nederland heten ze glansplaatjes of poesieplaatjes, in Duitsland Glanzbilder of Oblaten, in Denemarken glansbilleder.

Victoriaanse dames en kinderen verzamelden ze in plakboeken, samen met reclamekaartjes, wenskaarten, knipsels uit kranten en tijdschriften, gedichten en recepten. Zo'n plakboek ligt dicht bij wat we nu scrapbooken noemen: niet alleen schrijven, maar knippen, schikken en plakken. Met de komst van de fotografie verschenen er ook foto's in, eerst in vriendenboeken en later in eigen albums.

Het plakken was toen een gedoe met lijmpot en kwast. Mark Twain, een fanatiek knipper, liet daarom een plakboek patenteren met lijm die al op de pagina zat en die je alleen nat hoefde te maken. Het werd een commercieel succes.

Grangerizing: een boek dat uit zijn voegen groeit

Een wat vergeten zijtak is grangerizing, ook wel extra-illustreren genoemd. Het is vernoemd naar James Granger, een Engelse dominee die in de achttiende eeuw een biografische geschiedenis van Engeland uitgaf. Lezers gingen er zelf portretten van de besproken personen bij zoeken en voegden die in het boek in.

Verzamelaars maakten er een sport van. Ze kochten prenten, portretten en gravures, knipten ze soms uit andere boeken, en lieten het boek opnieuw binden met al dat extra materiaal erin. Een boek van één deel kon zo uitgroeien tot een reeks dikke banden. Bij boekliefhebbers had het daardoor een slechte naam: voor één ingeplakt boek werden soms andere boeken gesloopt.

Het principe is herkenbaar voor elke scrapper. Je neemt iets wat al bestaat en maakt het van jou door er beelden en papier aan toe te voegen. Een altered book, een bestaand boek dat je beplakt en beschildert tot je eigen journal, is er een moderne neef van.

Waarom deze boeken nu zo waardevol zijn

Wat ooit een persoonlijk aandenken was, is nu een bron voor historici. Een album amicorum laat zien wie wie kende, waar en wanneer. Je kunt er de reis van een student door Europa mee volgen, en zien welke professoren hij bezocht.

De boeken tonen handschriften uit allerlei tijden, en hoe mensen hun naam schreven als het niet om een officieel document ging. Ze laten zien welke dichters en spreuken in de mode waren, wat mensen belangrijk vonden en hoe ze over vriendschap dachten. Van verboden studentengenootschappen zijn soms vooral sporen te vinden in zulke albums, soms in geheimschrift.

Voor poesiealbums en plakboeken geldt hetzelfde op kleinere schaal. Ze laten zien welke versjes kinderen elkaar meegaven, welke plaatjes er te koop waren en wat er in een bepaalde tijd normaal werd gevonden. Musea en archieven verzamelen ze daarom, en bewaren ze bij voorkeur als geheel, want ook de volgorde en de samenstelling vertellen iets.

Wat je eruit meeneemt voor je eigen boek

Het mooie van deze voorlopers is dat ze laten zien hoe weinig er eigenlijk veranderd is. Mensen wilden altijd al vasthouden wat hen raakte, en het delen met wie ze lief hadden.

• Schrijf erbij wie, waar en wanneer. Wat voor jou vanzelfsprekend is, is over honderd jaar het eerste wat iemand wil weten.
• Laat anderen in je boek schrijven. Een gastenboekpagina op een verjaardag is een album amicorum in het klein.
• Verzamel ook woorden. Een pagina met zinnen uit boeken die je raakten, is een commonplace book.
• Bewaar je eigen oude poesiealbum goed: droog, donker en niet in een afgesloten plastic zak of pvc-hoes.

Wie ooit een versje schreef in andermans poesiealbum, staat in een lange rij. Die begon bij een student in Wittenberg die zijn professor om een spreuk vroeg.