Een familiealbum maken met oude foto's en documenten

Bijna elke familie heeft er een: een doos met foto's van mensen die niemand meer met naam kan noemen, een trouwboekje, een paar brieven in een handschrift dat je nauwelijks kunt lezen. Een familiealbum maakt van die losse stukken een verhaal. En het zorgt dat de namen en herinneringen niet verdwijnen met de laatste generatie die ze nog kent.

Begin met verzamelen en sorteren

Haal eerst alles bij elkaar: foto's uit dozen, oude albums en van zolder, maar ook van ooms, tantes en neven. Vraag gericht naar documenten zoals geboorte- en huwelijksakten, rapporten, brieven, recepten, bidprentjes en kaarten. Foto's zonder mensen zijn net zo waardevol: het ouderlijk huis, de eerste auto, het dorp zoals het eruitzag voor de nieuwbouw kwam.

Sorteer daarna grof, bijvoorbeeld per persoon, per gezin of per periode. Gebruik daarvoor archiefdozen of mappen met tabbladen. Zo vind je tijdens het werken snel wat je zoekt, en blijven de foto's die niet in het album komen ook goed bewaard.

Het helpt om in deze fase al op te schrijven wat je weet. Vraag de oudste familieleden om de foto's met je door te nemen. Een middag samen aan tafel met een doos foto's levert vaak meer verhalen op dan je in een jaar zelf kunt uitzoeken.

Een verhaal kiezen

Een familiealbum wordt overzichtelijker als je vooraf een rode draad kiest. Drie vormen werken goed:

• Per persoon. Elke opa, oma of oudtante krijgt een eigen hoofdstuk. Handig als je veel materiaal per persoon hebt, zoals brieven of een soldatenboekje.
• Per generatie. Je begint bij de oudste generatie en werkt naar nu toe. Dit sluit mooi aan bij een stamboom en laat goed zien hoe de familie groeide.
• Per plek. Het boerenerf, de straat in de stad, het land waar een deel van de familie vandaan kwam. Een plek verbindt mensen die elkaar nooit kenden.

Je kunt ook kiezen voor terugkerende momenten, zoals bruiloften of kerstdagen door de jaren heen. Twijfel je, kijk dan naar wat je het meest hebt. Het materiaal wijst vaak zelf de weg.

Een grote opdracht wordt behapbaar als je eerst een raamwerk maakt. Verdeel je materiaal over pagina's of hoofdstukken voordat je gaat plakken. Daarna werk je pagina voor pagina en hoef je niet steeds het hele project te overzien.

Originele foto's of kopieën gebruiken?

Voor erfgoedfoto's is het antwoord meestal: kopieën. Oude foto's zijn kwetsbaar. Bij bijsnijden kunnen randen afbrokkelen en kan de fotolaag barsten. Lijm laat zich op den duur slecht verwijderen en kan het papier vervormen. Bovendien heb je van een oude foto vaak maar één afdruk.

Een veilige werkwijze:

1. Scan elke foto en elk document op hoge resolutie voordat je iets anders doet. Bewaar de bestanden op twee plekken.
2. Druk de scans af in het formaat dat je nodig hebt. Een kleine foto mag in het album gerust groter.
3. Herstel scheurtjes, krassen en verbleking eventueel digitaal voordat je afdrukt. Het origineel blijft onaangeroerd.
4. Bewaar de originelen donker, koel en droog, in fotoveilige hoezen of een archiefdoos (meer daarover lees je in het artikel over foto's veilig bewaren).

Wil je toch een origineel in het album, gebruik dan fotohoekjes in plaats van lijm. Dan kun je de foto later weer uitnemen of opnieuw laten scannen. Snij nooit in een origineel.

Documenten, brieven en kranten verwerken

Juist de documenten maken een familiealbum anders dan een gewoon fotoalbum. Een handgeschreven brief zegt iets over iemand wat geen foto kan laten zien.

Ook hier werk je het liefst met kopieën. Een gescande huwelijksakte of een kopie van een brief kun je knippen, verkleinen en naast een foto plakken zonder dat je het origineel beschadigt. Een geprinte kopie op ivoorkleurig papier valt bovendien mooi samen met oude foto's.

Een paar manieren om documenten een plek te geven:

• Lange brieven vouw je op in een envelop die je op de pagina plakt. De lezer kan de brief eruit halen en lezen.
• Kleine originelen, zoals een bidprentje of treinkaartje, gaan in een doorzichtig, fotoveilig hoesje.
• Een groot erfstuk, zoals een trouwjurk, quilt of zakhorloge, fotografeer je en neem je als foto op.
• Kranten verkleuren snel en kunnen andere stukken aantasten. Gebruik een kopie en houd het origineel apart.

Een stamboom is een sterke openings- of tussenpagina. Laat je hem drukken op een dubbele pagina, zorg dan voor een hoge resolutie zodat ook kleine namen en jaartallen leesbaar blijven.

Oude en nieuwe foto's combineren

Een familiealbum hoeft niet te stoppen bij opa en oma. Door oude en nieuwe foto's te combineren laat je zien hoe het verhaal doorloopt.

• Zet een oude en een nieuwe foto van dezelfde plek naast elkaar. Het huis, de kerk, de haven: vaak is het verschil verrassend groot, of juist niet.
• Maak een generatiepagina met een foto van elke generatie op dezelfde leeftijd, of in dezelfde houding.
• Laat oude zwart-witfoto's en nieuwe kleurenfoto's rustig samengaan door een sober kleurenpalet te kiezen: crème, kraft, grijs en één accentkleur. Je kunt nieuwe foto's ook in zwart-wit of sepia afdrukken voor een rustig geheel.

Wees zuinig met versiering. Bij een erfgoedalbum zijn de foto's en de verhalen het belangrijkst. Klassiek papier met een lichte structuur en ingetogen kleuren blijft ook over dertig jaar mooi. Liever meer ruimte voor tekst dan een extra strik.

Namen, data en verhalen vastleggen

Dit is het belangrijkste deel van het hele album. Een foto zonder naam is over twee generaties een foto van een onbekende. Schrijf daarom bij elke foto ten minste:

• wie erop staan, met voor- en achternaam, en hun relatie tot de familie
• waar de foto genomen is
• wanneer, zo precies als je weet, of een schatting met 'rond'
• wat er gebeurde, en waarom de foto bewaard is

Gebruik een pen met waterbestendige, lichtechte inkt, bij voorkeur zwart. Schrijf ook op de achterkant van losse foto's, licht en aan de rand, met zacht potlood of een fotopen. Pakt potlood niet op een gladde achterkant, schrijf dan op de hoes of op een kaartje erbij. Zo blijft de informatie bij de foto als hij ooit uit het album gaat.

Laat ruimte voor het verhaal achter de foto. Dat opa elke zondag met de fiets naar de kerk ging, dat oma's recept voor appeltaart nooit precies was opgeschreven, dat de familie in de oorlog verhuisde. Juist die kleine dingen maken het album levend. Weet je iets niet zeker, schrijf dat er dan eerlijk bij. Een vraagteken is beter dan een verzonnen naam.

Neem ook verhalen op van familieleden die nu leven. Schrijf ze op zoals ze verteld worden, met naam van de verteller. Over vijftig jaar is dat net zo waardevol als de oude foto's zelf.

Een album dat meerdere familieleden krijgen

Willen broers, zussen of neven ook een exemplaar, dan zijn er grofweg twee wegen.

De eerste is digitaal werken. Je maakt de pagina's op de computer met je scans en laat het album als fotoboek drukken in zoveel exemplaren als nodig. Dat is de eenvoudigste manier om iedereen hetzelfde boek te geven.

De tweede is een papieren album waar je scans of foto's van maakt. Je maakt één origineel met de hand, scant of fotografeert elke pagina zorgvuldig en laat die afdrukken als boek. Zo blijft het handwerk van het origineel zichtbaar, en heeft iedereen toch een eigen exemplaar. Dat is ook een prettige zekerheid: brandt er ergens iets af of raakt een album zoek, dan ligt het verhaal nog bij de anderen.

Wie liever een echt handgemaakt album per familielid maakt, werkt het makkelijkst met dezelfde reeks kopieën voor elk boek. Maak per pagina eerst één voorbeeld en herhaal die dan. Kies een album waarin je pagina's kunt toevoegen, zoals een ringband of schroefalbum, zodat er later aanvullingen bij kunnen.

Zorg voor het album zelf

Een familiealbum gaat lang mee als je het goed bewaart. Zet het niet op zolder of in de kelder, maar op een plek in huis waar temperatuur en vocht weinig schommelen. Een doos of hoes beschermt tegen licht en stof. Houd de pagina's vlak: bij te veel versiering sluit het album niet goed meer en komen licht en stof erbij.

En maak het af. Een familiealbum hoeft niet compleet te zijn om waardevol te zijn. Een eerste deel met de oudste generatie is al een geschenk aan iedereen die na je komt.