Mag je dit gebruiken? Auteursrecht voor scrappers

Je vindt een prachtige illustratie online, een gedicht dat precies zegt wat je voelt, of een digitale kit die je gratis mag downloaden. Mag dat zomaar op je pagina? Voor je eigen album is dat meestal geen probleem. Het wordt pas ingewikkelder als je de pagina laat zien of er geld mee verdient. Hieronder lees je in gewone taal hoe het in Nederland en de rest van de Europese Unie ongeveer zit.

Eerst de basis

Auteursrecht ontstaat vanzelf. Wie een origineel werk maakt, zoals een foto, een tekening, een gedicht of een papierontwerp, heeft daar automatisch rechten op. Je hoeft er geen copyrightteken bij te zetten en het hoeft nergens geregistreerd te zijn. Alleen de maker, of wie diens rechten heeft overgenomen, bepaalt wie het werk mag kopiëren en openbaar maken.

In Nederland en de rest van de Europese Unie duurt dat recht tot zeventig jaar na de dood van de maker. Daarna is het werk vrij, het zogenoemde publieke domein. Een gravure uit 1850 of een gedicht van een dichter die lang geleden overleed, mag je dus in principe gebruiken. Een recente vertaling, uitgave of bewerking van zo'n oud werk kan zelf nog wel beschermd zijn.

Let op: een nieuwe foto of scan van een oud werk kan soms weer eigen voorwaarden hebben, bijvoorbeeld die van de website waar je hem vindt. Veel musea en archieven zetten afbeeldingen uit het publieke domein bewust online voor vrij gebruik. Dat is een veilige plek om te zoeken.

Persoonlijk of commercieel gebruik

Dit is het belangrijkste onderscheid, ook in bijna elke licentie die je tegenkomt.

Persoonlijk gebruik is alles wat je voor jezelf maakt zonder er iets aan te verdienen: je eigen album, je journal, een cadeautje voor een vriendin. De Nederlandse wet staat toe dat je voor eigen oefening, studie of gebruik een kopie maakt, zolang je daar geen geld mee verdient. Dat geldt niet als de kopie van een duidelijk illegale bron komt. Een afbeelding voor je eigen album printen valt hier gewoonlijk onder. Een plaatje uit een tijdschrift dat je kocht in je boek plakken is niet eens kopiëren: je gebruikt gewoon het papier.

Commercieel gebruik begint zodra er direct of indirect geld in het spel is. Denk aan pagina's of kaarten verkopen, albums maken in opdracht, workshops geven met andermans materiaal, of je werk gebruiken om een winkeltje of account te promoten. Dan moet je zeker weten dat je het recht hebt om alles wat erop staat zo te gebruiken.

Daartussen zit een grijs gebied: je pagina online laten zien. Je verdient er niets aan, maar je maakt het werk van een ander wel openbaar. Daarover verderop meer.

Foto's en afbeeldingen van internet

Dat je een afbeelding kunt opslaan, betekent niet dat je hem vrij mag gebruiken. Bijna alles online heeft een maker met rechten. Voor je eigen album is het printen van een plaatje meestal geen probleem. Wil je de pagina delen of verkopen, kies dan liever:

• Afbeeldingen uit het publieke domein, van musea, archieven en bibliotheken.
• Afbeeldingen met een Creative Commons-licentie. Lees welke variant: soms moet je de maker noemen, soms mag je niets aanpassen of niets commercieels doen.
• Stockfoto's met een licentie die past bij wat je ermee wilt. Niet elke stocklicentie staat gebruik op verkochte producten toe.
• Je eigen foto's, tekeningen en scans. Daar zit je altijd goed mee.

Tijdschriftknipsels zijn ook gewoon beschermd, ook al kocht je het blad. Je mag het papier gebruiken zoals je wilt, maar het beeld blijft van de maker. Hetzelfde geldt voor washi tape of designpapier: dat mag je knippen, plakken en verwerken, maar een ontwerp inscannen en opnieuw laten drukken als stickers of kaarten is kopiëren.

Bij collages hoor je vaak dat je een beeld maar genoeg moet veranderen. Dat is geen vaste regel. Alleen verkleinen, draaien of op een achtergrond zetten verandert niets, en ook een bewerking kan nog onder het recht van de maker vallen. Hoeveel je moet veranderen, is niet in een percentage te vangen. Voor alles wat je verkoopt: gebruik materiaal waarvan je zeker weet dat het mag.

Staat er een herkenbaar persoon op een foto, dan speelt naast auteursrecht ook diens privacy mee. Daar gaat een apart artikel over.

Citaten en gedichten op je pagina

Een regel uit een lied of een gedicht is een geliefde titel of journalingzin. Ook teksten zijn beschermd, zolang de schrijver nog leeft of korter dan zeventig jaar geleden overleed.

In je eigen album kan dat gewoon. Voor gedeelde pagina's ligt het wat lastiger. Het citaatrecht laat toe dat je een stukje uit een werk overneemt, maar dat is vooral bedoeld voor bespreking, kritiek of uitleg, met vermelding van de bron. Een volledig gedicht als versiering op een pagina die je online zet, valt daar niet zomaar onder. Of een korte regel er wel onder valt, hangt van de situatie af.

Wat wel veilig is:

• Spreuken en gezegdes die al generaties rondgaan.
• Gedichten en uitspraken van schrijvers die meer dan zeventig jaar geleden overleden.
• Je eigen woorden. Vaak zijn die op je pagina toch het mooist.

Noem de schrijver altijd als je een citaat gebruikt. Het is netjes, en het voorkomt dat iemand denkt dat de woorden van jou zijn.

Licenties van digitale kits en printables

Bij digitale kits, papierpakketten en printables staat het meestal zwart op wit. In de download zit vaak een bestand met de gebruiksvoorwaarden, bijvoorbeeld een readme of license. Lees dat en bewaar het in dezelfde map als de bestanden, zodat je later nog weet van wie iets is en wat mag.

De afkortingen die je tegenkomt:

• PU (personal use): alleen voor eigen gebruik. Niet voor albums in opdracht of producten die je verkoopt.
• CU (commercial use): je mag er ook iets mee maken dat je verkoopt, binnen de voorwaarden van die licentie.
• S4H of S4O (scrap for hire, scrap for others): je mag er albums of pagina's mee maken voor anderen, ook tegen betaling.

Vrijwel elke licentie heeft dezelfde harde grens: de bestanden zelf mag je nooit doorgeven, delen of doorverkopen. Ook niet als je ze gratis kreeg. Wil een vriendin dezelfde kit, stuur haar dan naar de plek waar je hem vond.

Sommige makers vragen dat je hun naam vermeldt als je werk met hun materiaal laat zien of verkoopt. Bij digitale pagina's heet dat credits geven. Het is een kleine moeite en voor de maker belangrijk.

Pagina's met andermans ontwerpen delen

Je hebt designpapier, stickers en stansvormen van een merk gebruikt en wilt je pagina laten zien. Dat gebeurt veel en veel fabrikanten vinden het juist fijn. Je deelt je eigen pagina, niet het ontwerp los.

Wat je niet doet:

• Patronen, snijbestanden, sjablonen of uitleg uit een boek of betaalde cursus openbaar delen. Laat de kaart of pagina zien, niet het patroon erachter.
• Losse papieren of bestanden scannen en als download aanbieden.
• Een pagina die je bijna precies hebt nagemaakt laten zien alsof het jouw idee was. Noem de pagina of maker die je inspireerde.

Een pagina met een geprint plaatje van internet delen is strikt genomen het openbaar maken van andermans werk, waarvoor in principe toestemming van de maker nodig is. Veel makers vinden het geen probleem als je hun naam noemt, maar dat beslissen zij zelf. Vraagt een maker je iets weg te halen, doe dat dan meteen en zonder discussie.

AI-beelden: wat mag wel en niet?

Met AI-programma's maak je in een paar seconden een illustratie of achtergrond. Er is nog veel onzeker, maar een paar dingen zijn handig om te weten.

Of een AI-beeld beschermd is, hangt af van hoeveel menselijke creatieve keuzes erin zitten. Auteursrecht vraagt in Europa een werk dat de eigen creatieve keuzes van een mens laat zien. Een plaatje dat vrijwel helemaal door de computer is gemaakt, is daarom waarschijnlijk niet beschermd, al is dit nog niet overal uitgekristalliseerd. Je kunt er dan ook zelf geen rechten op claimen.

Wat wel telt, zijn de voorwaarden van het programma. Die bepalen of je de beelden commercieel mag gebruiken. Lees ze voordat je iets met een AI-beeld verkoopt, en kijk ook naar de regels van de plek waar je verkoopt.

Vraag een AI-programma niet om iets te maken in de stijl van een bekende levende illustrator of met een herkenbaar personage of logo. Dat ligt gevoelig, en een personage of merk blijft beschermd, wie het ook tekent.

Koop je kits of printables, dan zie je steeds vaker dat makers vermelden dat er AI is gebruikt. Wie zelf AI-beelden deelt of verkoopt, doet er goed aan dat ook te zeggen.

En dan nog dit: in een album vol herinneringen horen echte foto's. Een gegenereerde foto van een moment dat nooit zo gebeurde, past slecht in een boek dat over echte momenten gaat. Als versiering of achtergrond kan AI best, als je herinnering niet.

Een snelle check

Vraag jezelf voor je iets gebruikt drie dingen af. Blijft dit in mijn eigen boek, of laat ik het zien of verkoop ik het? Van wie is het, en is die maker langer dan zeventig jaar dood? En wat staat er in de licentie? Bewaar die licenties, noem je makers, en bij twijfel: maak het zelf of vraag het na.

Dit is algemene uitleg en geen juridisch advies. Twijfel je, vraag dan de maker om toestemming of raadpleeg een jurist.